اصفهان امروز: صبح یکی از روزهای بهاری قدم به یکی از دبستان‌های دخترانه شهر می‌گذارم. فضای مدرسه اما متفاوت از مدارسی است که تاکنون دیده‌ام. در و دیوار مدرسه و حیاط کوچک اما با صفای آن پر است از نقاشی‌های رنگارنگ و شاد، البته به جز این فضای بانشاط و روپوش‌های خوش‌رنگ بچه‌ها و چهره‌های جوان و شاد معلمان، مدرسه تفاوت خیلی بزرگتری با مدارس نه فقط در یکی دو دهه قبل که خیلی از مدارس فعلی شهرمان دارد. شاید بسیاری از ما تصوری که از کلاس‌های درس مدرسه داریم، سکوت بچه‌ها و صدای معلم است؛ اینجا اما برعکس کودکانی هستند که با اعتماد به نفس و اشتیاق صحبت می‌کنند، علت این است که اینجا بچه‌ها تفکر فلسفی یاد گرفته‌اند و با توجه به چیزهایی که در کلاس‌های فلسفه یاد گرفته‌اند، سؤال می‌پرسند، بحث و گفتگو می‌کنند، ارزش‌ها و ضد ارزش‌هایی که یاد گرفته‌اند را به کار می‌بندند و خلاصه به‌جای خستگی و خواب‌آلودگی، سرحال و بانشاط سرکلاس نشسته‌اند. این مدرسه تنها یکی از نمونه مدارس زیرمجموعه بنیاد فرهنگی آموزشی امام صادق (ع) در اصفهان است که در آن طرح آموزش تفکر فلسفی به دانش‌آموزان اجرا می‌شود.


گام‌به‌گام تا آموزش تفکر فلسفی به دانش‌آموزان
طرح آموزش تفکر فلسفی به دانش‌آموزان در مدارس ابتدایی بنیاد فرهنگی آموزشی امام صادق (ع) برای اولین بار در اصفهان اجرا شده و بااینکه چندین بار طرح‌های مشابه آن در کشور اجرا شده، اما تاکنون به این شکل و به‌صورت منسجم و هدفمند در کشور اجرانشده بود. نرگس عطریان مجری طرح آموزش تفکر فلسفی به دانش‌آموزان و عضو هیئت‌علمی دانشگاه است. او به استقبال ما می‌آید و با صبر و حوصله مثال‌زدنی در این بازدید کوتاه ما را همراهی می‌کند. قبل از هر چیز به سراغ کلاس فلسفه می‌رویم. دورتادور کلاس صندلی‌های زردرنگ به‌صورت دایره‌ای چیده شده و یک صندلی بزرگ‌تر برای معلم، چون کلاس‌ها گفتگو محور است و نه‌تنها قرار نیست معلم متکلم وحده باشد، بلکه این بچه‌ها هستند که در این کلاس داستان می‌خوانند، پرسش و پاسخ و بحث و گفت‌وگو می‌کنند و خلاصه معلم نقش تسهیل گر را دارد و مباحث را به‌صورت تحلیلی ارائه می‌کند تا با مشارکت دانش‌آموزان به نتیجه موردنظر برسد. قوانین کلاس فلسفه روی دیوار نصب‌شده و همینطور ارزش‌ها و ضد ارزش‌هایی که بچه‌ها قرار است با آن آشنا شوند. کلاس‌ها روزهای آخر هفته یعنی پنج‌شنبه‌ها که اکثر مدارس ابتدایی تعطیل هستند برگزار می‌شود و به نوعی می‌توان گفت کلاس‌های فوق‌برنامه است. برای بچه‌ها اما فوق‌برنامه معنایی ندارد؛ آنها با علاقه و اشتیاق زیاد پای داستان‌هایی می‌نشینند که در قالب آن یکسری ارزش‌ها و ضد ارزش‌های اخلاقی مطرح می‌شود. اینجا ابزار کار اصلی داستان است، برای همین، برای آموزش هر ارزش و یا ضد ارزش اخلاقی داستانی برای بچه‌های کلاس گفته می‌شود و بعد از آن سؤالاتی مطرح می‌شود تا بچه‌ها با جواب دادن به این سؤالات و بحث و گفتگو با هم با شیوه صحیح فکر کردن و چرایی و چگونگی موضوعاتی که در جامعه می‌شنوند آشنا شوند. مجریان طرح هم تلاش می‌کنند این کلاس‌ها حالت فوق‌برنامه نداشته باشند و بخشی از سایر دروس باشد. از همان لحظه حضور در مدرسه می‌توان احساس کرد که برگزاری کلاس‌های فلسفه به این مدرسه حال و هوای دیگری بخشیده و نکته جالب این است که این کلاس‌ها و آموزش‌هایی که بچه‌ها در آن دیده‌اند مانند چتری بر سر سایر آموزش‌ها سایه انداخته است. به سراغ دانش‌آموزان می‌رویم تا ببینیم برداشت آنها از کلاس‌های فلسفه چیست. بچه‌های کلاس اول با اشتیاق فراوان از معلم خود اجازه گرفته و برایمان درباره ارزش‌های اخلاقی که یاد گرفته‌اند مثل صبر و بردباری می‌گویند. بچه‌ها بیش از هر چیز مشتاقند که برایمان از داستان‌هایی که در کلاس شنیده‌اند بگویند.




استقبال والدین و دانش‌آموزان از کلاس‌های آموزش تفکر فلسفی
علی فقیه مدیرعامل بنیاد فرهنگی آموزشی امام صادق (ع) هم می‌گوید: در حال حاضر سیستم آموزشی مدرن ایجاب می‌کند که دانش‌آموز محوری و معلم محوری توأم با یکدیگر باشد و چه‌بسا دانش‌آموز محوری از اهمیت بیشتری برخوردار است، بنابراین چگونه فکر کردن، قدرت تجزیه‌وتحلیل مطالب، شهامت بیان نظرات و قدرت شنیدن صدای مخالف با نظر خود ازجمله اهدافی است که در این طرح برای دانش‌آموزان در نظر گرفته شده است. وی یادآور شد: این طرح از سه سال پیش به دانش‌آموزان پایه‌های اول، دوم و سوم ابتدایی آموزش داده شد و امسال نیز به‌صورت دو هفته یک‌بار پایه چهارم ابتدایی آموزش دیده و تا پایان دوره اخذ دیپلم قصد داریم آن را ادامه دهیم. فقیه در خصوص تعداد دانش‌آموزان تحت آموزش می‌گوید: در حال حاضر 254 دانش‌آموز پایه اول، 203 نفر پایه دوم، 216 نفر پایه سوم و 193 نفر دانش‌آموز پایه چهارم از 12 مدرسه تحت پوشش بنیاد امام صادق (ع) در حال آموزش این طرح هستند. به گفته وی، این طرح با استقبال زیاد والدین و حتی خود دانش‌آموزان همراه بوده و این امر یکی از نقاط قوت این طرح به شمار می‌رود. او همچنین آمادگی خود را جهت اجرای این طرح در 10 تا 20 مدرسه متقاضی در مناطق محروم شهر به‌صورت رایگان اعلام کرد.




آموزش ارزش‌های اجتماعی پرمخاطب به کودکان
مجری طرح آموزش تفکر فلسفی به دانش‌آموزان هم اشاره‌ای هم به پیشینه و هدف اجرای این طرح داشت و گفت: این طرح برای اولین بار توسط یک فیلسوف آمریکایی کلید خورد و طی سال‌های گذشته الگوهایی از آن در کشور اجرا شد که عملاً موفق نبود، با این وجود تلاش کردیم با ایده گرفتن از طرح اولیه، نمونه منسجم و هدفمند را با همکاری بنیاد فرهنگی آموزشی امام صادق (ع) در اصفهان اجرا کنیم. نرگس عطریان افزود: پس از ایده گرفتن از طرح اولیه، الگوها و فرایند تدریس تا یادگیری با تغییراتی اصولی و کاربردی در سه مرحله تدریس، تثبیت و تکلیف تعریف شد. وی ابزار کار را داستان‌های فکری عنوان کرد که کودکان را جذب می‌کند و ادامه داد: در این زمینه از داستان‌های بومی و در کنار آن بهترین‌های داستان‌های جهانی استفاده شده و در نهایت پس از بیان داستان‌ها، بارش فکری و مباحثه و بازی با تکیه بر ارزش‌ها و ضد ارزش‌های اخلاقی که در دل داستان‌ها وجود دارد انجام می‌شود. عطریان با بیان اینکه بخشی از ارزش‌های فلسفی بر اساس مسائل اجتماعی پیرامون و نیز بیشترین درصد آسیب‌های اجتماعی انتخاب شده، گفت: صبر، عدالت، آزادی، بخشندگی، زودباور نبودن در برابر شایعات، کنترل خشم، سازگاری اجتماعی، آینده‌نگری و تدبیر اندیشی، حفظ محیط‌زیست، غلبه بر ترس و اضطراب، حقیقت‌گویی، قدرت نه گفتن، سخت‌کوشی و مشورت کردن ازجمله ارزش‌هایی است که در آموزش‌ها در اولویت قرار گرفته‌اند. وی از موفقیت اجرای این طرح و تأثیر آن بر پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان از لحاظ کمی و کیفی خبر داد و تأکید کرد: اجرای این طرح باید تاجایی ادامه پیدا کند که نهادینه و درونی شود.


پای صحبت‌های والدین دانش‌آموزان
والدین دانش‌آموزان ظاهراً بیشتر مشتاقند که از کلاس‌های فلسفه برایمان بگویند و چیزهایی که بچه‌هایشان در این کلاس‌ها یاد گرفته‌اند. شاید این اشتیاق آنها بی‌دلیل هم نباشد، چون آن ها عملاً شاهد انعکاس یکسری از مفاهیم در رفتار کودکانشان بوده‌اند که بچه‌ها در کلاس‌های فلسفه یاد گرفته‌اند. پای صحبت چند نفر از والدین بچه‌ها می‌نشینیم. مادر نیکا می‌گوید فرزندش هر هفته با یک مفهوم در کلاس درس فلسفه آشنا می‌شود که در ذهنش خوب ثبت شده و این موضوع خیلی ارزشمند است، چون خود ما هم گاهی یکسری از این ارزش‌ها را فراموش می‌کنیم و با این یادآوری بچه‌ها به خودمان می‌آییم. مادر تینا که خودش هم یک فرهنگی است می‌گوید پیش از ثبت‌نام فرزندش در این مدرسه از برگزاری چنین کلاس‌هایی اطلاع داشته، با این وجود نتایجی که حضور دخترش در این کلاس داشته برایش قابل پیش‌بینی نبوده و می‌گوید من خودم فرهنگی هستم و به مدارس مختلفی رفته‌ام، معمولاً از کلاس‌های درس مدارس صدای معلم به گوش می‌رسد اما در این مدرسه‌این صدای بچه‌هاست که از کلاس شنیده می‌شود. مادر غزاله هم می‌گوید چون مفاهیم کلاس درس فلسفه در قالب داستان به بچه‌ها آموزش داده می‌شود خیلی خوب و دقیق یاد می‌گیرند. مادر پردیس هم با تأیید این موضوع می‌گوید بازی و نمایش و داستان برای بچه‌ها خیلی جالب و سرگرم‌کننده است و هم اینکه خیلی چیزها یاد می‌گیرند که شاید خود من در خانه نمی‌توانستم به دخترم آموزش بدهم. او می‌گوید من و همسرم در طول هفته از رفتار دخترم در خانه متوجه می‌شویم که این هفته چه مفهوم جدیدی در کلاس فلسفه یاد گرفته و دقیقاً تغییر در رفتارش را می‌بینیم. مدیر مدرسه هم بعد از شنیدن صحبت‌های چند نفر از والدین با خوشحالی می‌گوید خود مربیان هم انعکاس این ارزش‌ها و مفاهیم در رفتار بچه‌ها را در مدرسه می‌بینیم اما اینکه بچه‌ها همین کارها را در خانه هم انجام می‌دهند و حتی مربی والدینشان شده‌اند خیلی خوشحال‌کننده است. اینها تنها گفتگوی چند نفر از والدین بچه‌هاست اما یکی از اتاق‌های این مدرسه نمایشگاه آثار و کاردستی‌های بچه‌های کلاس فلسفه است که در گوشه آن یک تابلوی بزرگ نصب‌شده و روی تابلو پر است از نوشته‌های والدینی که از تأثیر این کلاس در رفتار بچه‌هایشان در خانه گفته‌اند و البته تقدیر و تشکر از مجریان طرح و مربیان مدرسه. دبستان دخترانه امام صادق (ع) اصفهان تنها یکی از چندین مدرسه‌ای است در این مجموعه آموزشی که طرح آموزش تفکر فلسفی به کودکان در آن اجرا می‌شود و این گزارش نیز تنها روایتی از بازدید کوتاهی از این مدرسه بود، مدرسه‌ای که در آن آموزش در کنار پرورش به معنای واقعی آن رقم خورده و این موضوع جنب‌وجوش و نشاط دانش‌آموزان و رضایت والدین آنها را به همراه داشته است. به امید اینکه به زودی شاهد اجرای فراگیر این طرح در مدارس بیشتری نه‌تنها در شهر اصفهان که در کشور باشیم تا با تربیت آینده‌سازانی امیدوار، بانشاط، متفکر و توانمند، افق‌های روشن پیش روی میهن عزیزمان گشوده شود.