محمدرضا برکت در این‌باره عنوان می‌کند: «این اتفاق در سراسر ایران و به دلیل جابه‌جایی منابع آب‌های زیرزمینی مشاهده شده است و شهرداری نیز در این منطقه پروژه‌ عمرانی نداشته و قنات نیز در این منطقه وجود ندارد.» به گفته کارشناسان، در حال حاضر 15 استان کشور شامل تهران، کرمان، یزد، اصفهان، خراسان رضوی، همدان، فارس، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، سمنان، البرز، قزوین، مــرکزی، اردبیــل و گلستــان در معــرض خطر فرونشست زمین قرار دارند. وقوع ایــن پدیده اما در اصفهـان  وضعیتـی هشدارگونه دارد. تا آنجا که پدر علم کویرشناسی ایران نیز معتقد است: اصفهان وضعیت خطرناکی از نظر فرونشست زمین دارد. پرویز کردوانی گفت: امروزه به دلیل ایجاد شبکه فاضلاب خطر فرونشست زمین چند برابر شده است؛ چرا کـه باقیــمانده آب‌های جـاری به آب‌های زیرزمینی وارد نمی شود.

بررسی ها نشان می دهد امروزه بیش از 150 کشور جهان با پدیده فرونشست زمین روبه روهستند.ایران به همراه  کشورهای صنعتی جهان مانند آمریکا، انگلیس، فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، چین و ژاپن در این فهرست جای دارد. فرونشست زمین خطری پنهان است در دل زمین که در صورت افزایش، تهدیدی بزرگ و جدی برای جان انسان ها و تاسیسات زیربنایی و روبنایی خواهد بود.در ایران اما برای نخستین بار چهار دهه پیش این پدیده در منطقه رفسنجان استان کرمان چهره نشان داد و توجه همگان را به خود جلب کرد.سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور افزون بر زمین شناسی، مهندسی و ژئوتکنیک، سنجش از دور   بررسی های آب- زمین شناسی وراهکارهای کاهش خسارت درهراستان را پیشنهاد کرده استInSAR ومطالعات با توجه به پیامدهای اقتصادی، زیست محیطی و حتی امنیتی  و بین المللی پدیده فرونشست، ضروری است همه دستگاه های مرتبط با توجه به پژوهش های صورت گرفته در نهادهای گوناگون مانند سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور اطلاعات خود را به اشتراک بگذارند.در این میان، فقدان یک دبیرخانه برای تجمیع اطلاعات و یافته های پژوهشی که در اختیار دست اندرکاران و برنامه ریزان قرار گیرد، در این بخش محسوس است.

 

    فرونشست زمین، پدیده ای مرفولوژیکی
فرونشست (Land subsidence) پدیده ای مرفولوژیکی است که می تواند متاثر از عواملی مانند برداشت منابع آب زیرزمینی، برداشت منابع معدنی، برداشت منابع نفت و گاز، انحلال شیمیایی، آتش سوزی زیرزمینی و نهایتا حرکات تکتونیکی روی دهد. دکتر همایون صفایی، عضو هیات علمی دانشگاه اصفهان با بیان تعریف فوق گفت: به دلیل حرکت بسیار کند و بطئی زمین در اغلب مواقع درک و اندازه گیری آن به درستی میسر نیست. رویداد این پدیده در اغلب نواحی تنها زمانی قابل شناسایی است که در مرفولوژی سطحی و به خصوص در تاسیسات و تجهیزات اثر گذارده، تخریب و خساراتی به بار آورد. این پدیده طبیعی در پاره ای مواقع به سبب تشدید و تحریک عوامل ایجابی آن مانند بهره برداری بی رویه از منابع آب زیرزمینی دشت ها، روند ودامنه گسترده ای به خود می گیرد. صفایی عوامل متعددی را سبب رخداد پدیده فرونشست زمین دانست و افزود:  انحلال سنگ ها و ریزش آنها، آب شدگی یخ ها و تراکم نهشته ها، فعالیت های آتش فشانی، تحکیم خاک های رسی، رخداد زمین لرزه، فعالیت معدنکاری، نشست ناشی از بارگذاری بیش از حد روی زمین و به ویژه برداشت بی رویه آب های زیرزمینی عواملی متنوع در بروز این پدیده است.

 

    بحران سطح زیرزمینی و بحران سطح روزمینی
داخل زمین حفره های آب وجود دارد؛ حفره هایی که به نام آب های زیرزمینی تعریف می‌شود. وقتی در منزلی یا محوطه‌ای چاهی را ایجاد می کنیم، آب هایی از دور این چاه بیرون می‌زند؛ یعنی ما در داخل زمین شبکه‌های مویرگی داریم که حفره های آب در آن است. با افزایش وکاهش مقدار آب، حجم آب های زیرزمینی  پایین وبالا می رود. وقتی آب کم می شود، آب چاه پایین می رود و مجبور هستند چاه را عمیق‌تر کنند. در واقع می خواهند به شبکه های مویرگی پایین‌تر برسند. وقتی که در این حفره ها آب کم می شود، هوا جایش را می‌گیرد و چون خاک بر اثر ساختمان هایی که بر  رویش ساخته شده، تحت فشار  است و این حفره هایی که پر از  آب بوده، خالی می شود و هوا جایش را می گیرد،  این موضوع باعث نشست می شود. رییس کمیسیون عمران شهرسازی و معماری شورای اسلامی شهر اصفهان درگفت وگو با اصفهان زیبا بیان کرد: آب ها در دو سد ذخیره می شود؛ سدی که ما می‌بینیم و سدی که ما نمی بینیم. سدی مثل زاینده‌رود را می بینیم که آب برروی زمین انباشته شده، اما قسمتی از آب در منفذهای زیرزمین انباشته می شود. متاسفانه در سال های اخیر به خاطر برداشت بی‌رویه آب وچاه هایی که زده شده، سطح آب‌های زیرزمینی پایین رفته است. سطحی را مشاهده می‌کنیم که روزبه روزعمق آن پایین رفته است؛ یعنی چاه ها روزبه روز پایین ترمی رود. عبدالرسول جان نثاری با بیان اینکه دراصفهان دو بحران داریم، گفت: یکی سطح روزمینی آب کم می شود و یکی سطح زیرزمینی پایین می رود. همه قبول داریم که سطح آب‌های زیرزمینی پایین رفته است. افت وکاهش سطح آب های زیرزمینی، جنس خاک و بارگذاری در فرونشست زمین بسیار مهم است. وی ادامه داد: برای مقابله با فرونشست زمین باید عرض کنم که این یک کار بین بخشی است. ما باید این موضوع را ازنظر علمی بیشتر بشناسیم. در درجه بعدی مناطقی را  که فکر می کنیم دچار مشکل است، شناسایی کنیم. حداقل در بسترخود رودخانه که همیشه پرآب بوده و الان آبی وجود ندارد، مطالعات دربسترخود رودخانه انجام شود. بر رودخانه با تکیه برسازه‌های مهمی چون پل‌های تاریخی که برروی آن بنا شده، بیشتر متمرکز  شویم و اطراف پل‌ها را شناسایی کنیم. وقتی که کارشناسی انجام شد، نیازبه راهکار داریم. یکی از راهکارها شاید این باشد که درقسمتی که پل ها بنا شده، مقداری آب تزریق کنیم. دور  اینها را نگذاریم که خشک باشد. وی عنوان کرد: باید آب به زمین برسد که زمین خشک نباشد. یکی از ایده‌هایی که بعضی ازمردم مطرح می‌کنند، این است که مثلا مقداری آب در داخل رودخانه جاری شود که دیگر رودخانه خشک نباشد وآب هم به داخل رودخانه نفوذ نکند؛ اما اتفاقا از نظر علمی نیاز داریم که آب در زمین فروبرود؛ چون این عامل باعث می شود که جلوی نشست گرفته شود. آنچه مستند می توانم به شما بگویم، بحث فرونشست‌ها در دشت دامنه اصفهان است. شهردامنه در کنار  داران واقع شده  که به خاطررفتن آب به سطح پایین تر،  بعضی ازساختمان هایش نشست می‌کند.جان نثاری معتقد است که باید مسوولان درحوزه های اجرایی ازجمله آب منطقه‌ای، میراث فرهنگی و زمین شناسی این موضوع را با جدیت بیشتری دنبال کنند؛  چون   بارها این موضوع را تذکر داده شده است. وی افزود: زمانی یکی از مسوولان عنوان کردند با سازمان نقشه برداری هماهنگ کردیم و این موضوع را کنترل می کنند. این مطلب  نمی تواند قانع کننده باشد؛ چون سازمان نقشه برداری هم نمی تواند نقاط متعددی را رصد کند. این موضوع نیاز به یک کارعمقی تر،جدی ترو علمی تر دارد؛ چه بسا فردا دیر باشد؛ به خصوص برای بناهای تاریخی. وقتی ادعا داریم که بناهای تاریخی متعلق به کل ایران و نسل های آینده است، باید دولتمردان  برای این آثار اهمیت قائل شوند؛ پلی که طی 400 سال پای آن آب بوده و  تعادل دینامیکی آن با آب برقرار بوده، وقتی آبی دیگر پای آن نباشد، ویران می‌شود.

 

    حال و احوال اصفهان
 در چند سال گذشته با کاهش نزولات جوی و قطع آب رودخانه زاینده‌رود افت سطح آب زیرزمینی در دشت اصفهان قابل توجه بوده است. با توجه به برگشت ناپذیر بودن پدیده فرونشست، بررسی احتمال وقوع این پدیده در شهر اصفهان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. عضو هیات علمی دانشگاه اصفهان به تشریح این پدیده درشهراصفهان پرداخت وگفت: در سال های اخیر در برخی از مناطق شهر اصفهان از جمله در شمال شهر (منطقه عاشق آباد) شواهدی از تخریب ساختمان ها دیده شده است که احتمال مرتبط بودن با پدیده فرونشست وجود دارد. همچنین در حد فاصل بین اصفهان و شاهین شهر شکاف هایی مشاهده شده که با پدیده فرونشست مرتبط است. پیش بینی وقوع فرونشست در شهر اصفهان قبل از بروز گسترده و تاثیر مخرب آن بر روی این شهر که دارای آثار تاریخی و سازه های مهمی است، اهمیت دارد. وی با بیان ارتباط بین جریان آب در زاینده رود و پدیده فرونشست زمین گفت: مسلما قطع جریان آب زاینده رود باعث افت سطح آب زیر زمینی می شود. از سوی دیگر برداشت بی رویه از چاه های آب نیز  در بروز این پدیده موثر است. وی به دلایل ایجاد این پدیده اشاره کرد و گفت: بر اثر افت سطح آب، فشار آب منفذی (آب بین خلل و فرج ذرات خاک) کاهش می یابد. این تغییر باعث کاهش نفوذپذیری، کاهش تخلخل، افزایش دانسیته و کاهش در ضخامت لایه ها  در منطقه خشک شده می شود. در این تغییر شکل، ساختار دانه ای رسوبات برای رسیدن به حجم کمتر تغییر آرایش پیدا کرده و تغییر شکل دائمی را سبب خواهد شد که با بهبود وضعیت آبخوان؛ یعنی افزایش سطح آب زیر زمینی برگشت پذیر  نیست.

 

    ما باید هرلحظه منتظر نشست ها باشیم
«یکی از معجزاتی که تا به حال اتفاق افتاده، این است که ما  در اصفهان فرونشست نداشتیم»؛ این را ناصر حاجیان دکتر  منابع آب می‌گوید. این کارشناس ادامه می دهد: به زبان ساده وقتی که یک گلدان گل داخل اتاقمان داشته باشیم، اگرچهار، پنج روز مسافرت باشیم و آبی به این گل نداده باشیم، وقتی نگاه می کنیم می بینیم کاهش حجم داده است؛  یعنی به راحتی با چشم غیرمسلح می بینیم که خاک داخل کوزه کاهش حجم پیدا کرده است. وقتی که بیش از حد  از آب های زیرزمینی برداشت می‌کنیم، با افت سطح آب‌های زیرزمینی مواجه می شویم. خاک از حالت اشباع خارج شده وبه سمت خشک شدن می‌رود. رطوبت خاک کم ومنقبض می شود. منقبض شدن؛ یعنی حجم خاک کم شدن. مثل یک معادله ریاضی که دودوتا می شود چهارتا. به گفته این دکترای منابع آب، چون بیش ازحد از آب های زیرزمینی مان برداشت کردیم وبیلان آب های زیرزمینی یعنی مجموع جبری ورودی وخروجی آب های زیرزمینی را درنظر نگرفتیم، افت آب های زیرزمینی را  در  پی داشتیم. درمقاله‌ای که مرحوم دکتر حسینی نوشته بودند، دراصفهان 40 سال قبل بیشترین سطح آبی که برداشت شده  هشت متر  متعلق به  تخت فولاد بوده و کمترین را سه متر در شاپور قدیم ومسجد لنبان داشتیم. اکنون در بعضی مکان ها این برداشت تا 100 مترهم رسیده. پس سطح آب خیلی پایین رفته واین سطح پایین رفته براساس همان قانون ریاضی که گفتم ،منقبض می شود و حجم کمتری را خواهیم داشت. اگرتا به امروز  زمین نشست نکرده شانس آوردیم. ما باید هرلحظه منتظرنشست ها باشیم. همان طور که می بینیم در این دوسه ساله شهر دامنه و کاشان با این مشکل مواجه بودند.منابع تغذیه آب‌های زیرزمینی مان مادی هایی بوده که قبلا آب درآن جاری بود.حالادرهمه مکان ها آب برداشت می کنیم. آب شرب را ازهمین آب های زیرزمینی برداشت می کنیم وهمه را برهم زدیم.ما ممکن است نشست درجاهای مختلف داشته باشیم، ولی چیزی که الان مرسوم است، درارتباط با سطح آب زیرزمینی است. حاجیان می گوید: مشکل ضعف مدیریت در مسائل فنی استان داریم؛ یعنی مسوولان شهر  بیشتر همایش ترتیب می دهند و شلوغ می‌کنند. سال 81  که آبسالی بود، اگر صحبت از خشکی می‌شد، ممکن بود کسی قبول نکند. من در آن زمان افت سطح زمین و به خصوص آثار باستانی را که نشست می‌کند،تذکر دادم. حالا کدام یک از مسوولان استان حرف ما را گوش می‌کنند؟ مسوول رده بالا می گویدکه برای آب شرب تعداد قابل توجهی چاه بزنید. اولا ما  آب نداریم، ثانیا یک کار اشتباه را دوباره امتداد می دهیم. ما اگر مسائل فنی را دست متخصص های دلسوز  ندهیم، همین است وبدتر هم می شود.نباید آب رابه استان‌های دیگر وحتی شهرهای دیگراستان خودمان برای شرب ببریم. درسفرنامه شاردن که زمان شاه عباس نوشته شده، شاردن عنوان کرده از   بالا وقتی به اصفهان نگاه می‌کنیم غیرمناره های دوسه تا مسجد همه جا مثل یک جنگل بوده خب شاردن که اشتباه ننوشته است. ما اشتباهات بزرگ علمی را داریم انجام می‌دهیم. وقتی 40 میلیون مترمکعب آب به سمت کاشان می‌رود، 80 میلیون مترمربع از پوشش گیاهی اصفهان کم می شود. وقتی 70 میلیون مترمکعب به سمت یزد می‌رود، یعنی 80 میلیون مترمربع تا  160 میلیون مترمربع از پوشش گیاهی کم می شود  و اکسیژن و درجه حرارت مشکل پیدا می کند.

 

    تصمیماتی شکننده
قطعا زنگ خطرخالی شدن سفره های زیرزمینی به صدا درآمده است. دراین راستا پرکردن 3500چاه غیرمجازدر استان اصفهان انجام شد.برخی قوانین مجلس شورای اسلامی نیز ازجمله قانون مجوز دادن به همه چاه های غیرمجاز که سال ۸۵ تصویب شد یا دریافت حقابه از آب های زیرزمینی به بحران آب دامن زد. دکترصفایی در این زمینه تصریح کرد: هرگونه تصمیم در جهت برداشت بیشتر از منابع آب زیر زمینی سبب آسیب پذیری و شکنندگی می شود.