بسیاری از بزرگان هنر و فرهنگ ایران از مدارس ارامنه اصفهان برخاسته‏ اند. مدارسی که در نوع خود، نخستین آموزشگاه‏ های مدرن در این شهر بوده‏ اند. و این خود تاریخی است بلند.
در قرن هجدهم میلادی به دلایل سیاسی و کاهش جمعیت جلفا مدرسه دینی ارامنه و دیگر مدارس احداث شده، یکی پس از دیگری تعطیل شد تا پس از یک سده مدرسه «دیر آمِناپِرکیچ سامیان» که در سال 1833 میلادی و از میراث گریگور سامیان ساخته شد، نخستین مدرسه قرن نوزدهم و شروعی دوباره برای پا‌‌گیری آموزش در جلفا باشد. پس از آن نهضت احداث مدرسه در این جلفا جان گرفت و در خلال سال‌های 1843 تا حدود 1900 میلادی پنج مدرسه دیگر بنا شد.
مدرسه کاتارینیان مقدس در سال 1858 میلادی و به هزینه و همت «مانوک هوردانانیان» در زیر زمین دیر راهبه‌‌‌‌های جلفا تاسیس شد و در سال 1900 میلادی به محل مجزایی در محله چهار‌‌‌سوق جلفا انتقال یافت. احداث این مدرسه از طرف اسقف اعظم «تادئوس بگ‏نظریان» و به منظور تاسیس مدرسه‌‌‌‌ای برای دختران به هوردانانیان پیشنهاد شد. همچنین مدرسه مرکزی ارمنیان جلفا که در ساختمان کنونی دبستان آرمن واقع بود نیز در سال 1882 به منظور تمرکز و یکجا جمع کردن مدارس دخترانه و پسرانه شکل گرفت.
مدرسه کانانیان اما داستان جالب‌‌‌‌تری دارد. داستانی شبیه عمارت تاج محل. «گئورگ کانانیان» که مدیر ارشد مدرسه لازاریان در مسکو بود، دانشجویان اعزامی از ایران و به‏ ویژه جلفا را مورد مساعدت قرار می‌داد و همیشه آرزوی تاسیس مدرسه‌‌‌‌ای در یکی از جوامع ارمنی در سر می‌‌‌‌پروراند. اما عمر او برای رسیدن به آرزویش کفاف نداد تا اینکه همسر او «واواره کانانیان» در سال 1901 میلادی برای ساخت مدرسه‌‌‌‌ای در جلفا اصفهان دست به کار و سرانجام در سال 1905 ساختمان مدرسه کانانیان کامل می‌شود.
«ریما سیمونیان» معاون و رابط خلیفه‌‌‌‌گری ارامنه در مدرسه کانانیان که حدود 38 سال در مدارس ارامنه جلفا سابقه تدریس و خدمت دارد، ساختمان قدیمی مدرسه کانانیان را بسیار روحانی و عرفانی توصیف می‌کند و می‌گوید: «نقشه ساختمان مدرسه کانانیان بسیار زیبا و عرفانی و در عین حال تمام اصول معماری نیز در آن رعایت شده است. این ساختمان در دو طبقه ساخته شده و دارای نقش و رنگ‌‌‌‌های بسیار زیبا و عرفانی است به طوری‌‌‌که دانش‌آموزان را مجذوب خود می‌کرد و آن‌‌‌ها را برای ماه‌‌‌ها و حتی سال‌‌‌ها در خود نگه می‌‌‌داشت.»
او همچنین درباره حال و هوای امروز مدرسه و مشکلات می‌گوید: «در حال حاضر حدود 500 دانش آموز در مدرسه دخترانه و در رشته‌‌‌های ریاضی و تجربی و حسابداری و ... در حال تحصیل هستند. مشکل خاصی هم نداریم و با همکاران مسلمان خود در آموزش و پرورش نهایت همکاری و تعامل را داریم و به یاد ندارم در این 38 سالی که خدمت می‌کنم مشکل خاصی با آموزش و پرورش پیدا کرده باشیم.»
اما مدارس کاتارینیان و کانانیان از سال 1389 به ساختمان جدیدی در همان محله جلفا منتقل شدند. این دو مدرسه حالا در کنار یکدیگر هستند و تنها نرده‌‌‌های آهنی مرز میان آن‌‌‌هاست. «روبن خاجیک گرگوری» معاون مدرسه کاتارینیان درباره ساختمان جدید می‌گوید: «به دلیل قدمت بالای مدارس و به خاطر اینکه بنای آن‌‌‌ها باید به عنوان میراث حفظ می‌شد، در سال 1389 و با هزینه‌‌‌ای 3 تا 4 میلیاردی ساختمان جدید مدارس دخترانه و پسرانه در بخشی از حیاط دبستان آرمن ساخته شد.»
او در ادامه پیرامون مشکلات امروز مدرسه پسرانه می‌گوید: «بر اساس قانون آموزش و پرورش تعداد معلمی که به هر مدرسه تعلق می‌گیرد به تعداد تراکم دانش آموزان آن مدرسه بستگی دارد. اما مدرسه ما چون 47 نفر دانش آموز بیشتر ندارد، تعداد دبیرهایی که به ما می‌دهند بسیار کم است و گاهی اوقات پاسخگو نیست.»
به هر حال جدای از همه مشکلات، آموزش و احداث مدرسه در جلفا اصفهان نزدیک به 300 سال قدمت دارد و ادامه این مقوله به نظر می‌رسد برای سال‌های دیگر ادامه داشته باشد. البته اگر مهاجرت‌‌‌های ارامنه اصفهان به کشورهای دیگر با چنین روند سریعی به تخلیه جلفا نینجامد.

یادداشت «کارین درماردیروسیان» کتابدار مدرسه کانانیان در مورد هویت جلفای نو را در اینجا بخوانید.