کیوریتوری؛ از مدیریت نمایشگاه تا خلق ارزش اقتصادی

اصفهان امروز – فاطمه کاویانی: مجموعه فرهنگی خانه صفوی میزبان نخستین گفتمان تخصصی پیرامون «کیوریتوری هنر و برنامه‌های عمومی» در اصفهان بود؛ نشستی که با تمرکز بر آثار اجتماعی و اقتصادی کیوریتوری و با هدف بررسی رویکردها و استانداردهای روز جهانی برگزار شد و در آن، فعالان این حوزه از ضرورت بازتعریف جایگاه کیوریتور، پیوند کیوریتوری با اقتصاد و صنعت، نقش پژوهش در این حرفه و ضرورت پرهیز از کاربرد گسترده و گاه نادرست عنوان «کیوریتور» سخن گفتند.

کیوریتوری؛ مفهومی فراتر از برگزاری یک رویداد

ملیکا رفیعی، کیوریتور، در این نشست با تأکید بر تفاوت میان برگزارکننده یک رویداد و کیوریتور اظهار کرد: نباید برگزارکننده یک رویداد را با کیوریتور اشتباه گرفت. او کیوریتینگ را به زبان ساده «فرایند شکل‌دادن به یک ایده و خلق یک تجربه از طریق پژوهش، تحقیق، انتخاب و ایجاد پیوند میان موضوع، آثار، افراد و مخاطبان برای خلق یک مواجهه معنادار تعریف کرد. رفیعی با اشاره به موضوع استراتژی در کیوریتینگ افزود: کیوریتینگ می‌تواند به‌عنوان یک ابزار استراتژیک مورد توجه قرار گیرد؛ اما برای طراحی تجربه، ابزارهای دیگری نیز مورد نیاز است و نمی‌توان تمام این فرایند را در مفهوم کیوریتینگ خلاصه کرد. او با بیان اینکه کیوریتور در ذهن بسیاری از افراد همچنان بیشتر با هنر و نمایشگاه‌های هنری شناخته می‌شود، ادامه داد: کیوریتوری می‌تواند در حوزه‌های مختلف، به‌ویژه در صنایع تجربه‌محور و مکان‌محور مانند گردشگری و مراکز تجاری، شکل بگیرد و از این ظرفیت می‌توان برای ارتقای آگاهی عمومی نسبت به موضوعات مختلف بهره گرفت. این کیوریتور با اشاره به وضعیت اقتصادی این حرفه در ایران گفت: در کشور هنوز ظرفیت‌های لازم برای اینکه کیوریتورها به‌درستی در چرخه تولید ارزش و سرمایه قرار بگیرند، فراهم نشده است؛ با این حال، کم‌لطفی است اگر نتوانیم ارزش مالی و اقتصادی این فعالیت چندجانبه را ببینیم. رفیعی بر ضرورت فعال‌شدن بنگاه‌های اقتصادی و ورود گفتمان کیوریتوریال به صنایع مختلف تأکید کرد و افزود: باید این گفتمان را وارد حوزه‌های دیگر کنیم و ظرفیت‌های حرفه‌ای جدید را مورد توجه قرار دهیم؛ چراکه این مباحث می‌تواند درهای جدیدی را به روی حوزه‌های مختلف باز کند. او همچنین با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی اصفهان اظهار کرد: اصفهان از زیرساخت فرهنگی مناسبی برخوردار است و باید دید چگونه می‌توان با تکیه بر این زیرساخت‌ها، یک اکوسیستم فرهنگی پویا ایجاد کرد و در کنار رشد فرهنگی، زیرساخت‌های اقتصادی مرتبط با این حرفه را نیز تقویت کرد.

کیوریتور؛ پژوهشگر، مؤلف و منتقد

حافظ روحانی، منتقد و مولف، در راستای تاریخچه کیوریتوری افزود: آنچه موجب شد کیوریتور در صحنه هنر جهان به جایگاهی جدی برسد، نیاز به پژوهش، تمایل به بازخوانی تاریخ، بررسی روایت‌های کلان و تلاش برای واکاوی نهادها بود. در این میان، نیاز مخاطب نیز باید مورد توجه قرار گیرد. روحانی، کیوریتور را تا حدی یک مؤلف دانست و افزود: کیوریتور می‌تواند یک روایت ایجاد کند و این روایت، بسته به خاستگاه، خواسته و ایده او شکل می‌گیرد. از همین منظر، کیوریتور می‌تواند میان هنر و حوزه‌هایی مانند صنعت نیز ارتباط ایجاد کند. وی با اشاره به امکان نزدیک‌شدن هنرمندان به مضامین صنعتی در آثار خود اظهار کرد: می‌توان جریان‌هایی را شکل داد که هنرمندان را به مضمون صنعت در اجرا، کار و ایده‌پردازی نزدیک کند. روحانی درباره جایگاه کیوریتوری در ایران نیز گفت: آنچه امروز تحت عنوان کیوریتینگ از آن یاد می‌شود، مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و مشاغل است که در برخی ساختارها در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ اما در ایران به دلیل زیرساخت های موجود، گاهی فعالیت‌هایی که در یک نظام حرفه‌ای بر عهده چند نفر است، توسط یک نفر انجام می‌شود. او تأکید کرد: باید متناسب با نیازهای هنر ایران، تعریف و شکل جدیدی از کیوریتوری ایجاد و بازتعریف شود. این هنرمند، تبدیل نمایشگاه به یک فرم منسجم را از دشوارترین وظایف کیوریتور دانست و گفت: تمام طراحی یک نمایشگاه به این مسئله بازمی‌گردد که چگونه یک مفهوم قرار است خودش را به فرم تبدیل کند. بنابراین کسی که می‌خواهد وارد این حرفه شود باید مهارت‌های لازم و مورد نیاز آن را به‌طور جدی فراگیرد.

روایت یک اثر هنری چگونه به ارزش اقتصادی تبدیل می‌شود؟

امین پورامین، مجموعه‌دار هنری و کیوریتور، در ادامه این نشست با تمرکز بر ابعاد اقتصادی، بازاریابی و ارزش‌آفرینی کیوریتوری اظهار کرد: روایت و زمینه‌ای که پیرامون یک اثر هنری شکل می‌گیرد، می‌تواند بر ارزش اثر و در نهایت جایگاه آن در بازار تأثیر بگذارد. از این منظر، این پرسش اهمیت پیدا می‌کند که چه کسی این زمینه را شکل می‌دهد و چگونه می‌توان هنرمند را به‌عنوان یک برند معرفی و تثبیت کرد. او افزود: این بخشی از نقشی است که کیوریتور می‌تواند بر عهده بگیرد؛ یعنی ایده‌ای را شکل دهد، بر آن تمرکز کند و آن را در قالب نمایشگاه، کاتالوگ و دیگر بسترهای ارائه به مخاطب توسعه دهد. در این فرایند، کیوریتور می‌تواند زمینه‌ای معتبر برای معرفی اثر و برقراری ارتباط میان آن، هنرمند و مخاطب ایجاد کند و از این طریق در شکل‌گیری ارزش اقتصادی اثر نیز مؤثر باشد. پورامین با بیان اینکه نگاه او به کیوریتوری تا حدی بازارمحور است، ادامه داد: در جهان امروز، برند بخشی از سازوکار شکل‌گیری ارزش است و عرصه فرهنگ و هنر نیز از این قاعده مستثنی نیست. هنرمند برای آنکه بتواند جایگاه مشخصی در فضای حرفه‌ای و بازار پیدا کند، به هویت حرفه‌ای منسجمی نیاز دارد و کیوریتور می‌تواند در شکل‌گیری و تثبیت این هویت نقش داشته باشد. او در ادامه با اشاره به نقش کیوریتور در خلق موقعیت‌های تازه برای مواجهه مخاطب با هنر گفت: کیوریتورها در بسیاری از مواقع صرفاً آثار را انتخاب نمی‌کنند، بلکه در پی خلق و شکل‌دادن به موقعیت‌ها و تجربه‌هایی هستند که نحوه مواجهه مخاطب با یک اثر، هنرمند یا ایده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. از این منظر، توانایی روایتگری اهمیت دارد و می‌تواند به یکی از ابزارهای استراتژیک کیوریتور در شکل‌دادن به تجربه مخاطب تبدیل شود.

هشدار نسبت به استفاده افراطی از عنوان کیوریتور

حمیدرضا کرمی، کیوریتور، مشاور هنری و نویسنده با نگاهی انتقادی به جریان کیوریتوری در هنر معاصر، بحث خود را با این پرسش آغاز کرد که کیوریتور چه نقشی می‌تواند در مؤسسات داشته باشد. او با اشاره به پیشینه این مفهوم در ایران گفت: مانند بسیاری از مفاهیم هنر معاصر، کیوریتوری نیز مفهومی وارداتی است و می‌توان گفت ورود آن به هنرهای تجسمی ایران حدود یک تا دو دهه قدمت دارد و هنوز به صورت آکادمیک و رسمی وارد دانشگاه های ایران نشده است. کرمی افزود: مانند بسیاری از واژه‌های وارداتی، این مفهوم نیز با سوءتعبیر و کج‌فهمی‌هایی مواجه شده است و عبور از این وضعیت نیازمند تلاش و دقت بیشتری است. او یکی از مسائل موجود را استفاده گسترده از عنوان کیوریتور به‌عنوان یک سمت نمایشگاهی در فضای هنرهای تجسمی دانست و گفت: اینکه این واژه تا چه اندازه با فردی که ادعا می‌کند در این حوزه فعالیت می‌کند تناسب دارد، خود محل بحث است. این پژوهشگر با تأکید بر چندرشته‌ای و پژوهش‌محور بودن کیوریتوری اظهار کرد: کیوریتینگ یک پدیده میان‌رشته‌ای است و کیوریتور باید با حوزه‌هایی همچون اقتصاد، سیاست، علوم اجتماعی، هنرهای نمایشی و ادبیات آشنایی داشته باشد و در عین حال از پشتوانه پژوهشی برخوردار باشد.

کیوریتور؛ شغلی با مسئولیت‌های فزاینده

کرمی با اشاره به تغییر انتظارات از کیوریتورها در سال‌های اخیر گفت: امروز از کیوریتور انتظار می‌رود علاوه بر اینکه کارش مبتنی بر پژوهش باشد، بتواند اسپانسر جذب کند، در زمینه فروش فعال باشد، توجه منتقدان و جامعه دانشگاهی را جلب کند و نظر هنرمندان را نیز به دست آورد. او افزود: مجموعه این انتظارات، نقش کیوریتور را از یک جایگاه صرفاً نمایشگاهی فراتر برده و مسئولیت‌های متنوعی را بر دوش او گذاشته است. این کیوریتور با اشاره به افزایش قدرت کیوریتورها در تولید معنا و سازمان‌دهی گفتمان‌های هنری گفت: کیوریتورها به‌عنوان تولیدکنندگان فعال معنا و سازمان‌دهندگان گفتمان‌های هنری، نقش پررنگ‌تری پیدا کرده‌اند و حتی در برخی موارد، نمایشگاه به مثابه یک اثر هنری مطرح می‌شود. کرمی ادامه داد: این روند می‌تواند قدرت زیادی برای کیوریتور ایجاد کند؛ به‌گونه‌ای که کیوریتور به دنبال تولید گفتمان و تبدیل‌شدن به یک کانون قدرت باشد. همین مسئله نیز یکی از دلایل افزایش استقبال از عنوان کیوریتور است. او با تأکید بر ضرورت نگاه انتقادی به این حرفه گفت: باید در استفاده از این عنوان دقت بیشتری داشته باشیم و اجازه دهیم نگاه انتقادی، این پدیده را پویاتر کند.

کیوریتوری؛ حرفه‌ای میان هنر، اقتصاد و جامعه

کرمی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به وضعیت حرفه‌ای کیوریتورها اظهار کرد: برخلاف تصور رایج، کیوریتورها از استقلال معنوی و مادی زیادی برخوردار نیستند و این حرفه در زمره مشاغل بی‌ثبات قرار می‌گیرد. او افزود: شاید این حرفه از نظر مادی جذابیت زیادی نداشته باشد، اما ممکن است جذابیت آن بیشتر به قدرت و نقشی مربوط باشد که فرد در تولید معنا و شکل‌دهی به جریان‌های هنری پیدا می‌کند. این پژوهشگر همچنین بر ضرورت انتقال تجربه‌های موجود به نسل‌های بعدی تأکید کرد و گفت: اگر قرار است در این حوزه مسیر تازه‌ای شکل بگیرد، باید تجربه‌هایی که در دو دهه گذشته به دست آمده، بررسی و در اختیار دیگران قرار گیرد تا بتوان بر اساس آنها مسیرهای دقیق‌تری برای آینده ترسیم کرد.

ضرورت بازتعریف کیوریتوری متناسب با ظرفیت‌های اصفهان

مجموع مباحث مطرح‌شده در این گفتمان نشان داد که کیوریتوری در ایران دیگر صرفاً در چارچوب انتخاب آثار و برگزاری نمایشگاه قابل تعریف نیست و مجموعه‌ای از مفاهیم همچون پژوهش، روایتگری، تولید معنا، ارتباط با مخاطب، بازاریابی، اقتصاد هنر، ارتباط با صنایع و طراحی تجربه را دربرمی‌گیرد. در این میان، اصفهان با برخورداری از زیرساخت‌های فرهنگی و هنری، ظرفیت آن را دارد که به یکی از بسترهای شکل‌گیری و توسعه این گفتمان تبدیل شود؛ موضوعی که در سخنان مطرح‌شده در این نشست نیز مورد تأکید قرار گرفت. با این حال، سخنرانان بر یک نکته مشترک تأکید داشتند: توسعه کیوریتوری در ایران نیازمند عبور از کاربرد صرفاً تشریفاتی عنوان «کیوریتور»، تقویت آموزش و پژوهش، تعریف دقیق مسئولیت‌های حرفه‌ای و ایجاد ارتباط مؤثر میان هنر، اقتصاد و سایر حوزه‌های اجتماعی است. از این منظر، نخستین گفتمان تخصصی کیوریتوری در اصفهان را می‌توان تلاشی برای آغاز گفت‌وگویی جدی‌تر درباره جایگاه این حرفه دانست؛ گفت‌وگویی که از یک سو به ضرورت حرفه‌ای‌سازی کیوریتوری توجه دارد و از سوی دیگر، ظرفیت آن را برای ایجاد ارتباط میان هنر، جامعه و اقتصاد مورد بررسی قرار می‌دهد.