دست نیافتنیهای نیمه پنهان جامعه
چند دهه حضور چشمگیر زنان در جامعه گرچه با هیاهوی افزایش سهم ورود به دانشگاهها و بازار کار همراه بوده است اما هنوز این نیمه پنهان جامعه برای دست یافتن به برابری اجتماعی و اقتصادی راه درازی را از تغییر فرهنگ، قوانین و نظام اجتماعی در پیش دارد.
- زنان شاغل چه میگویند؟
- نابرابریهای آشکار در زمینه فرصتهای شغلی
- چالشهای دشوار برای به دست آوردن جایگاه اجتماعی
- افزایش شغلهای کاذب و ناکارآمد برای زنان
- از عدم رشد مهارتهای فردی زنان تا کاهش رشد اقتصادی
- نقش دولت در ایجاد فرصتهای برابر در جامعه
- حضور نمادین در بخش دولتی و دوری دانشگاه از صنعت
- نقش فراموش شده زنان در جامعه
- موانع اشتغال و بروز استعدادها پس از تحصیل
- مقاومت بیرونی در برابر پیشرفت زنان
- فرهنگی که نیاز به ترمیم و بهبود دارد
به گزارش خبرنگار ایمنا، مشارکت زنان به عنوان نیمی از جمعیت در فعالیتهای اجتماعی یکی از پیششرطهای توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هر جامعه است. در گستره جهانی زنان نقش مهمی در فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی بر عهده دارند، اما مشارکت اجتماعی آنها در کشورهای در حال توسعه بیشتر به شکل سنتی و محدود به فعالیتهای داخل خانه است.
مشارکت زنان ایرانی در بازار کار، صد سال بعد از ورود زنان جوامع صنعتی به فعالیتها اجتماعی بود و این مشارکت، در طول سه دهه اخیر، با نوسانهای شدیدی روبهرو شده است. براساس آمارها نرخ مشارکت زنان در بازار کار کشورهای پیشرفته آمریکای شمالی و کانادا، حدود ۵۰ درصد است، در حالی که این عدد در کشورهای خاورمیانه، بین ۱۱ تا ۱۳ درصد و نرخ اشتغال زنان در ایران، بر اساس آمارهای سازمان مدیریت و برنامهریزی، حدود ۱۱ درصد برآورد میشود.
باورها و ارزشهای سنتی و واقعیتهای فرهنگی موجود، سبب شده است که مردان، تأمینکننده اصلی اقتصاد خانواده باشند همچنین با توجه به برخی کارکردهای زنان مانند به دنیا آوردن فرزندان، تغذیه و تربیت آنها و نیز وظایف زناشویی، این بخش از جامعه مسئولیت کاری و اجتماعی کمتری به عهده دارند و این فرصت را به مردان واگذار میکنند. با این حال افزایش سهم زنان در ورود به دانشگاه در سه دهه گذشته با تلاش فارغالتحصیلان برای رشد و پیشرفت در مشاغل دولتی و خصوصی همراه بوده است اما هنوز هم زنان از فرصتهای اجتماعی و اقتصادی برابر در جامعه برخوردار نیستند.
زنان شاغل چه میگویند؟
زهرا ۲۸ ساله که صندوقدار یک فروشگاه زنجیرهای است خود را لیسانس حسابداری معرفی میکند و میگوید: رشته حسابداری را به این دلیل انتخاب کردم که پس از فارغالتحصیلی بیکار نمانم اما بعد از مدتی که جویای کار بودم و در شرکتهای حسابداری به شکل آزمایشی کارآموزی کردم، حقوق و شرایط کار آنقدر سخت بود که از کار در رشته حسابداری منصرف شدم و تصمیم گرفتم دنبال شغلی با حقوق و بیمه باشم، اینجا هم ساعت کار زیاد است و حداقل حقوق را دریافت میکنم اما دست کم کار مشخص است و بیمه هم داریم.
مریم ۳۲ ساله که در یک فروشگاه پوشاک مشغول به کار است، میافزاید: لیسانس روانشناسی دارم و دوست داشتم در یک مرکز مشاوره کار کنم اما چون باید ادامه تحصیل میدادم و مدرک بالاتری میگرفتم تا به عنوان مشاور پذیرفته شوم، مجبورم در طول هفته کار کنم و آخر هفته به دانشگاه بروم، اینجا قرارداد کار و بیمه ندارم اما قرار است حداقل حقوق اداره کار را دریافت کنم که به نظرم نسبت به ساعت کاری و خستگی این کار، کافی نیست.
سمیه که صاحب یک مغازه کوچک دوخت پوشاک است، هدف خود را راهاندازی یک کارگاه خیاطی میداند و اظهار میکند: پنج سال قبل که این مغازه را اجاره کردم برنامهریزی کرده بودم که پس از دو سه سال کارگاه را توسعه دهم و چند چرخ و نیرو اضافه کنم اما گرفتن سفارش از توزیعکنندگان عمده پوشاک و تهیه چرخ و وسایل موردنیاز برای کارگاه آنقدر سخت بود که هنوز در جای اولم هستم تازه گاهی اوقات فکر میکنم که این نابرابری دخل و خرج بیدلیل نیست و باید سراغ کار دیگری بروم.
مژگان نیز متولد سال ۶۸ و دانشآموخته رشته مکانیک است و میگوید: وقتی در این رشته قبول شدم همه اطرافیان توصیه کردند تغییر رشته بدهم زیرا آن را مناسب یک زن نمیدانستند اما با علاقه آنرا ادامه دادم و بعد از گرفتن مدرک لیسانس، به دلیل ازدواج و تولد دو فرزندم نتوانستم به داشتن شغل یا ادامه تحصیل فکر کنم، اکنون که بچهها به سن مدرسه رسیدند دنبال پیدا کردن شغلی مرتبط با رشته خودم بودم اما بجز چند شغل تمام وقت در شهرکهای صنعتی اطراف، مورد مناسبی پیدا نکردم.
وی که دورههای مربیگری مهد کودک را میگذراند، ادامه میدهد: امیدوارم بتوانم وارد این شغل شوم در حالی که بیشتر پسران همدوره من بلافاصله پس از فارغالتحصیلی وارد بازار کار شدند و اکنون در شرکتهای دولتی یا خصوصی مشغول به کار هستند.
نابرابریهای آشکار در زمینه فرصتهای شغلی
نفیسه عروجی دبیر مرکز کارآفرینی مرکز آموزش علمی کاربردی ایران سپهر در گفتوگو با خبرنگار ایمنا، اظهار میکند: استقلال مالی برای زنان باعث افزایش اعتماد به نفس و تربیت فرزندانی با باور قوی میشود اگر فرزندان مادران شاغل و خانهدار را مقایسه کنیم متوجه میشویم مادران شاغل دارای استقلال مالی و ریسک بالاتری هستند و بهتر میتوانند وظیفه مدیریت مالی، بحران و ریسک را انجام دهند.
وی میافزاید: در نگاه کلی قانون اساسی حقوق زنان در مشاغل را بسیار جامع تدوین کرده است، اما وقتی وارد جزئیات میشویم به وضوح میبینیم که تفاوتهای بسیاری در زمینه فرصتهای شغلی دیده میشود، از سوی دیگر شغلهای کم درآمد و موقت بسیاری به زنان واگذار میشود.
چالشهای دشوار برای به دست آوردن جایگاه اجتماعی
دبیر مرکز کارآفرینی مرکز آموزش علمی کاربردی ایران سپهر ادامه میدهد: برخی زنان به علت دور بودن از جامعه شغلی، مهارت و توسعه فردی خود را از دست دادهاند، این قشر از جامعه زنان با تحصیلات بالا و جویای کار برای بودن و به دست آوردن جایگاههای اجتماعی و استفاده از فرصتها باید به شبکههای شغلی و ارزشی کسب و کارها بپیوندند.
وی از دست دادن انگیزه و نشاط اجتماعی، کاهش اعتماد به نفس و خودباوری را برخی از پیامدهای نابرابری اجتماعی بین زنان و مردان میداند و میافزاید: راهکار مؤثر ایجاد بستر آگاهی برای زنان و آموزش و توسعه فردی آنها خواهد بود که این موضوع تنها به دست خودشان امکانپذیر است و در کنار آن دولت نیز باید بستر ورود و برابری را برای زنان از نظر فرهنگی و ساختاری ایجاد کند.
افزایش شغلهای کاذب و ناکارآمد برای زنان
عروجی با تاکید بر لزوم بسترسازی فرهنگی برای حضور و مشارکت اجتماعی و اقتصادی زنان، میگوید: اگر چنین بستری فراهم نشود، حجم شغلهای کاذب و ناکارآمد افزایش یافته و تبدیل به یک هنجار اجتماعی میشود از سوی دیگر زنان باید بیاموزند در کنار هم کار کنند و اگر این آموزشها و مهارتها به افراد ارائه نشود، به جای ارتقای توسعه فردی، زنان به سمت یک رفتار هنجارگونه برضد یکدیگر میروند که برخی مواقع در محیطهای کاری شاهد آن هستیم.
وی با اشاره به آسیبهای نبود مهارت برای مشارکت اجتماعی در میان زنان، ادامه میدهد: مردان به دلیل حضور در محیط واقعی کار، نبود نقد به خطاها و شکستهای آنها و رسیدن به مفهوم منافع، بهتر میتوانند کنار هم کار کنند اما در بین زنان گفتوگوهای حاشیهای و نقد بسیار به شکستها و خطاهای آنها بیشتر اوقات باعث میشود که آنها به حاشیه نتوانستن رانده شوند به همین دلیل کار کردن برای زنان در هر جایگاهی چه خصوصی چه دولتی چندین برابر سختتر از مردان است.
از عدم رشد مهارتهای فردی زنان تا کاهش رشد اقتصادی
این کارآفرین میافزاید: افزایش حجم بسیاری از مصرفکنندگان بدون اضافه شدن ارزش افزوده به جامعه، افزایش طلاق، کاهش نیروی انسانی ماهر در صنعت، افزایش بیرویه حقوق به دلیل نبود نیروی انسانی ماهر، افزایش آسیب اجتماعی، فاصله درک و تفاهم و گفتگو بین اعضا خانواده به دلیل ایجاد سرگرمیهای ناپایدار و کاذب، عدم رشد مهارتهای فردی زنان و به دست آوردن اعتماد به نفس کاذب، کاهش شدید رشد اقتصادی و ایجاد شغلهای ناپایدار و کاذب برخی از مهمترین آسیبهای مشارکت نداشتن زنان در فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی است.
وی تصریح میکند: یکی از موانع دریافت تسهیلات برای کارآفرینی زنان این است که معمولاً اشتغال زنان برای بانکها سود ندارند و معمولاً به دلیل تعهد به بازپرداخت وام و امکان دریافت وامهای ارزان قیمت از دولت برای مشاغل خانگی، امکان دریافت سود تسهیلات برای بانکها وجود ندارد همچنین در بسیاری موارد وامها توسط زنان گرفته و توسط همسران هزینه و بازپرداخت میشود که بر این اساس بانکها زنان را دردسر میدانند تا مشتری و این شرایط به نابرابری جایگاه اجتماعی در بین زنان و مردان در جامعه، اشتغال، کارآفرینی و صنعت دامن میزند.
نقش دولت در ایجاد فرصتهای برابر در جامعه
دبیر مرکز کارآفرینی مرکز آموزش علمی کاربردی ایران سپهر نقش دولت در فرهنگسازی و ایجاد فرصتهای برابر بین افراد جامعه را مؤثر میداند و میافزاید: خلق فرصتهای ناپایدار و موقت با حداقل درآمد در شرایط کنونی به زیان زنان بوده است زیرا آنها یا به اجبار برای امرار معاش خود به سمت شغلهای سخت و طاقتفرسا یا شغلهایی با دستمزد بسیار پایین و موقت رفتهاند به گونهای که تنها نیازهای روزمره خود و فرزندان را تأمین کنند.
وی افزایش شغلهای کاذب و آسیبدیده در جامعه را تهدیدی بزرگ برای سلامت افراد میداند و میگوید: با در اختیار قرار دادن فرصتهای برابر، رفع موانع اشتغال در بین زنان، آموزش مدیریت کسب و کار، ترویج فرهنگ گفتوگو بین زنان، برگزاری نشستهای آزاد بین زنان و مطالبهگری آنها در فضای آزاد فرهنگی و اتصال زنان شاغل به بازارها و فرصتهای متناسب با استعدادهای خود، برخی از مهمترین راهکارهای بهبود وضع کنونی به شمار میآیند.
حضور نمادین در بخش دولتی و دوری دانشگاه از صنعت
عروجی با اشاره به اینکه در بخش دولتی به زنان اجازه رشد داده نمیشود، میافزاید: زنان در نهایت با سمت معاون، مدیرکل یا فرماندار دیده میشوند و به دلایل زیرساختی و تفکری حاکم بر جامعه، ریسک اقدام و گفتوگو از آنها گرفته میشود، آنها بیشتر جنبه نمادین و نه بر اساس جسارت خود بسیاری از سمتها را پذیرفتهاند.
وی مشارکت زنان در بخش خصوصی را نیز با چالشهای فراوانی همراه میداند و تاکید میکند: در این بخش نیز اگر زنان مالک باشند، توانایی مطالبهگری ، هدایت، بهروزرسانی و رشد سازمان را دارند و اگر کارمند سازمان باشند و رشد نکنند، بیشتر به دلیل نداشتن مهارت و تخصص فردی است و باید از سازمان خارج شوند.
دبیر مرکز کارآفرینی مرکز آموزش علمی کاربردی ایران سپهر آموزش، ایجاد فرهنگ گفتوگو، تشکیل تیم و مشارکت در منافع مشترک را برخی از راهکارهای رشد و پیشرفت زنان در سازمانهای دولتی و خصوصی بیان میکند و میافزاید: یکی از موانع ورود زنان به فعالیتهای اجتماعی، پذیرش دانشگاهها در رشتههای خارج از نیاز و مهیا نکردن فرصت شغلی توسط دولت است، دانشگاه برای دولت بیشتر منبع درآمد است تا تربیت نیروی متخصص کشور بنابراین نمیتوان به خروجی دانشگاه برای بازار کار اعتماد کرد زیرا وقتی فارغالتحصیلان به بازار کار اتصال مییابند، متوجه میشوند که چقدر عمر و سرمایه خود را در دانشگاه هدر دادند و چقدر از صنعت فاصله دارند.
نقش فراموش شده زنان در جامعه
وی بیشترین انتظار از دولتها را تغییر رویکرد مداخلهگری به بسترسازی میداند و خاطرنشان میکند: دولت موظف است راههای توسعه و پایداری صنعت و بنگاهها را آسان کند تا خود بهخود جامعه به سمت اشتغال حرکت کند، یکی از معضلات اشتغال و نابرابری فرصتها برای زنان نبودن بستر مناسب برای اشتغال زنان و ناپایداری مشاغل کوچک و البته تحریمها است، باید توجه داشت که زنان از دیرباز به اشتغال کنار مردان مشغول بودند اما پس از انقلاب صنعتی و ورود تکنولوژی، مشاغل زنان به روزرسانی نشد و آنها برای استفاده از این فرصت بازماندند.
عروجی با انتقاد از دیدگاه نادرستی که اشتغال زنان را به تأمین نیازهای مالی محدود میکند، ادامه میدهد: این تفکر که تنها یک مرد باید نیاز مالی را برای زنان برطرف کند یا اینکه زنان برای تهیه مایحتاج روزانه خود و مصارف شخصی خود کار میکنند، یک عامل بسیار بازدارنده برای پیشرفت زنان است و به همین دلیل زنان مرفه جامعه برای ورود به بازار کار با انتقاد روبهرو میشوند.
وی همچنین وجود مهارت را یکی از عوامل مهم برای موفقیت زنان در بازار کار معرفی میکند و میگوید: در صورتی که زنان در بالاترین پست دولتی قرار گیرند اما مهارت و جسارت استفاده از آن جایگاه را نداشته باشند، برای بهبود شرایط زنان و از جنس خود در جامعه اثرگذار نخواهند بود و به همین دلیل تلاش دولتها برای بهبود سطح مدیریت زنان یک حرکت ضروری است.
دبیر مرکز کارآفرینی مرکز آموزش علمی کاربردی ایران سپهر درباره بهبود شرایط اشتغال زنان در جامعه، خاطرنشان میکند: پیش از هر کار به ویژه تدوین قانون، لازم است که بستر فرهنگسازی ایجاد شود و این نیز یک حرکت دو سویه است یعنی هم جامعه زنان باید برای توسعه مهارتهای خود تلاش کنند و هم در اسناد بالادستی بستر و فرهنگ ورود آنها به مشاغل مناسب ایجاد شود.
موانع اشتغال و بروز استعدادها پس از تحصیل
«رایحه مظفریان» جامعهشناس نیز درباره چالشهای پیش روی زنان برای مشارکت اجتماعی و اقتصادی به خبرنگار ایمنا، میگوید: پس از دورهای که فاصله بین مردان و زنان در جامعه ناگهان و به شدت افزایش یافت، با سیستم فرهنگی روبهرو شدیم که زنان را در دانشگاه پذیرفت و دانشگاه آزاد هم وارد میدان شد و تعداد زیادی از زنان به دانشگاه ورود یافتند که گام مثبتی به نظر میرسید اما به موازات آن نتوانستیم اقدامات برای مرحله بعد یعنی زمان خروج زنان از دانشگاه انجام دهیم.
وی نتیجه این شرایط را فارغالتحصیلی تعداد زیادی از زنان بدون آمادهسازی فرهنگ جامعه برای ورود آنها به بازار کار و بروز استعدادها میداند و تصریح میکند: در یک سیستم رقابتی طبیعی است که مردان در برابر مشارکت زنان در فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی موضع میگیرند زیرا تا پیش از این، فرصتهای بیشتری در اختیار مردان بود که با شعار برابرطلبی ، جایگاه مردان به خطر میافتد و نسبت به آن موضع میگیرند مانند بسیاری از موارد که حتی در زندگی شخصی میشنویم که مردان اجازه کار کردن به همسر خود را نمیدهند.
مقاومت بیرونی در برابر پیشرفت زنان
این جامعهشناس علاوه بر مخالفت همسر، پدر یا برخی اعضای خانواده نظام اجتماعی را موافق حضور زنان در فضای اجتماعی و محیط کار نمیداند و میافزاید: نظام اجتماعی مردسالار مانع از شکلگیری این فرهنگ شد که زنان به موازات تحصیل و ورود به دانشگاه، نیاز به شغل و حضور در بازار کار دارند از سوی دیگر هنگامی که یک زن از همه این موانع میگذرد و از شایستگی لازم برای قرار گرفتن در رتبهای برخوردار میشود، نگاه سیستم اداری که قرار است او را استخدام کند یا بخشهایی که باید تسهیلاتی در اختیار زنان قرار دهند با این کلیشه پیوند خورده است که یک زن نمیتواند مدیر خوبی باشد.
وی با انتقاد از نهادینه شدن این نگاه نادرست در میان قشر پایین تا سطوح بالاتر جامعه، اظهار میکند: چند دهه از ورود زنان به عرصه فعالیتهای اجتماعی و به ویژه شکلگیری موج عظیم ورود زنان به دانشگاه میگذرد و این موج که در دوره بعد از انقلاب نیز شکل جدیتری به خود گرفته است هنوز نتوانسته یک زن قابل تأیید را به پستهای بالای مدیریتی کشور برساند و جای سوال و تعجب دارد که چطور ممکن است در طول این سالها، هیچ زنی به شرایط، استعداد لازم یا توانایی و قابلیت مدیریتی در کشور نرسیده باشد؟
مظفریان با اشاره به شناسایی استعداد بسیاری از زنانی که به خارج از کشور مهاجرت میکنند، میگوید: انتخاب همین زنان به عنوان مدیران و گردانندگان شرکتهای بزرگ خارجی نشان میدهد که مسئله نداشتن توانایی زنان نیست بلکه یک نیروی مقاومت بیرونی با استعدادزدایی ، از بین بردن فرصتها و جلوگیری از برقراری شایستهسالاری، مانع پیشرفت زنان میشود.
وی همچنین اختلاف حقوق زن و مرد در نظامهای میانه و کوچکتر اداری را بر همین اساس میداند و میگوید: موضوعی که باعث میشود زنان با رده تحصیلات همرده و گاه حتی بیشتر از مردان در رههای پایینتر مدیریتی قرار بگیرند نیز به همین نوع نگاه برمیگردد یعنی وقتی شرایط کلان جامعه فراهم نیست و تصویر ذهنی نادرستی ایجاد شده، طبیعی است که این نابرابری اجتماعی خود را در ردههای پایینتر با شدت بیشتری نشان دهد.
فرهنگی که نیاز به ترمیم و بهبود دارد
این جامعهشناس با اشاره به اینکه نابرابری اجتماعی بین زنان و مردان در ردههای بالاتر شغلی بیشتر احساس میشود، میگوید: وقتی فعالیت فرهنگی برای تغییر دیدگاه نادرست درباره نابرابری اجتماعی در جامعه انجام نمیشود، طبیعی است که نمیتوانیم انتظار داشته باشیم وضعیت کنونی خودبهخود ترمیم و بهبود یابد، خوراک فرهنگی موردنیاز در این زمینه باید آرام آرام به جامعه تزریق شود تا خانوادهها بپذیرند که پذیرش دختران در دانشگاه مقدمهای برای حضور آنها در بازار کار است.
وی شکلگیری فرهنگ مناسب درباره مشارکت زنان در فعالیتهای اجتماعی را نیازمند تزریق ساختار فرهنگی مورد نیاز از سوی سیستم کلان تصمیمگیری و اجرا در کشور میداند و تاکید میکند: توجه به اختلاف پیشرفت زنان در داخل ایران و خارج از کشور این پرسش را در ذهن افراد ایجاد میکند که دلیل موفقیت آنها در خارج از کشور چیست؟ همچنین نسل زنان جامعه و تصور ذهنی آنها از اشتغال زنان به آرامی در حال تغییر است، اگر چه راه تغییر این باور برای زنان بسیار دشوار خواهد بود و گاهی ممکن است با مانع تراشیهایی در این مسیر روبهرو شوند.
مظفریان تغییر اجتماعی را یک حرکت زمانبر میداند و میگوید: هیچ تغییری ناگهانی ایجاد نمیشود حتی در شرایط اقتصادی کنونی، بار تأمین معاش خانواده بر دوش مردان است و ممکن است زمانی برسد که زنان داوطلب مشارکت همسرانشان در تأمین هزینههای زندگی شوند اما از زاویه دیگر این پرسش مهمی است که اگر زنان ناگزیر شدند به دلیل فشار اقتصادی وارد بازار کار شوند در کجای این دایره قرار میگیرند ؟ آیا باوجود تجربیات، سابقه کاری و داشتن تحصیلات عالی مجبور هستند به کار پایینتر روی بیاورند یا امکان فعالیت در رتبه برابر با مردان برای آنها فراهم میشود و این پرسشی است که باید مسئولان به آن پاسخ دهند.
وی تغییر قانون، فرهنگ و نظام اجتماعی را برای کاهش نابرابری اجتماعی بین زنان و مردان ضروری میداند و میافزاید: زمانی که درباره برابری اجتماعی و افزایش توانمندی سخن میگوئیم باید زندگی خانوادگی به جایگاهی برسد که زنان نیز سهمی در تأمین معاش خانه به عهده بگیرند حتی اگر برای این هدف ناگزیر شوند بخشی از تفریحات و زمان شخصی خود را از دست دهند و هشت ساعت در روز کار کنند.