از لزوم مجازاتهای جایگزین و بازنگری در مددکاری زندانها تا کاهش عناوین مجرمانه
اکثر خانوادههای زندانیان را که هیچ نقشی در ارتکاب جرم از سوی فرد بزهکار نداشتهاند باید در زمره اولین قربانیان جرم و جنایت در جامعه بهحساب آورد، از سوی دیگر برچسب زندان و زندانی نوعی نگرش منفی را به همسران و فرزندان زندانیان به وجود میآورد که تردیدهایی برای کمک به آنان ایجاد کرده است.
- تأمین اجاره برای ما مکافات است
- با سختی هر چه بیشتر زندگی را میگذرانم
- بیشترین مراجعات انجمن حمایت زندانیان برای مشکل اجارهبها بوده است
- خانواده زندانی مجرم نیست
- خانواده زندانیان از حمایتهای تخصصی برخوردار نیستند
- وام اشتغال بزرگترین آسیب را به خانواده زندانیان وارد کرد
- جایگاه مددکاری در زندانها و انجمن حمایت از زندانیان بسیار ضعیف است
- رویکرد مدیریت مورد در حمایت از خانواده زندانیان در پیشگرفته شود
- مشکل کمبود منابع و نیروی انسانی در حمایت از خانواده زندانیان
- در عناوین مجرمانه بازنگری شود
- مددکاری اجتماعی سازمانهای زندانها نیاز به یک بازنگری اساسی دارد
به گزارش خبرنگار ایمنا، خبر دستگیری یا حکم جلب تنها ته دل یک زندانی را خالی نمیکند، خیلی وقتها این اتفاق پایههای سست یک خانواده را هدف میگیرد و بعد از مدتی آن را از هم میپاشد. این خبر اگرچه کوتاه است و عمق گزندهای دارد اما همسر و فرزندانی برای مدت معلوم یا مبهمی باید بدون سرپرست و منبع درآمد سر کنند.
مادر این خانوادهها که عمده آنان زنان جوان، بیمهارت و تحصیلنکردهای هستند در چشم به هم زدنی با دستخالی و دل خالیتر از امیدشان تبدیل به زن سرپرست خانوار میشوند و باید یک روز خانواده با بچههای قد و نیم قد را به شب برسانند. در چنین شرایطی است که کارکرد سامانهها و انجمنهای حمایت از خانواده زندانیان باید معنایی واقعی و البته اجراییتر به خود بگیرد.
تأمین اجاره برای ما مکافات است
همسر یک فرد زندانی به سه بچهای که کنار دستش ردیف نشستهاند اشاره میکند و میگوید: خیلی سخت میگذرد، من متولد سال ۳۹ ساله هستم. سال ۸۰ با همسرم آشنا شدم و ازدواج کردیم. سه بچهام به فاصله یک تا دو سال از هم به دنیا آمدهاند. حالا در این شرایط یک بچه مدرسهای و دو بچه مهدکودکی دارم.
از منبع درآمد خانواده میپرسم که میگوید: با کمکهای کمیته امداد و یارانهای که داریم روزگار را به سختی میگذرانیم، اجاره خانهمان چند ماه است که عقبافتاده. از این خانه کوچکتر نمیتوانید در این منطقه پیدا کنید اما اجاره ناچیز همینجا هم برای ما مکافات است. چند باری تلاش کردم بیرون از خانه شغل نیمهوقتی برای خودم دستوپا کنم اما دخترم که درس میخواند در این خانه کوچک از پس خواهر و برادر بیش فعالی که دارد برنمیآید. بچهها گاهی کارهای خطرناکی در بازیهایشان میکنند و باید در کنارشان باشم. خلاصه در همان چند بار به این نتیجه رسیدم که تنها گذاشتنشان دردسر بیشتری دارد برای همین قید کار کردن را زدم و حالا تنها منتظریم که ببینیم چه زمانی پدرشان از زندان آزاد میشود.
با سختی هر چه بیشتر زندگی را میگذرانم
همسر فرد زندانی دیگری سختی این روزهایش را شرح میدهد و میگوید: هرروز با نگرانی و نداری سروته این زندگی را به هم میآورم و همه تلاشم این است که بچهها در این اوضاع صدمهای نبینند.
از منبع درآمد خانواده بیسرپرست مانده که صحبت به میان میآید مادر خانه بغض میکند و میگوید: از چهار بچهای که دارم سه تای آنها مدرسهای هستند. اگر کمک همسر خواهرم نبود دو سال گذشته این بچهها نمیتوانستند در دوران کرونا در کلاسهای آنلاین شرکت کنند. در خانه گوشی هوشمند نداشتیم. به بچهها لطف کردند و یک گوشی خریدند که با آن بتوانند بهنوبت در کلاسهایشان حاضر شوند.
این زن ادامه میدهد: در این پنج سال که پدرشان در زندان بوده سختی زیادی متحمل شدم اما شیوع بیماری کرونا این سختیها را مضاعف کرد. برای گذران زندگی در منزل تعدادی از آشنایان کار نظافتی انجام میدادم اما شیوع این ویروس باعث شد همین کارگاه و بی گاه را هم از دست بدهم. در ساعتهایی که بیرون از منزل بودم مجبور میشوم درب خانه را به روی بچهها قفل کنم. تا بروم و برگردم دلشوره و نگرانی همه وجودم را به لرزه میاندازد اما چارهای ندارم برای اینکه خیلی کوچک هستند و به خیابان میروند.
بیشترین مراجعات انجمن حمایت زندانیان برای مشکل اجارهبها بوده است
محمدجواد مددی، مدیرعامل انجمن حمایت از زندانیان اصفهان در گفتوگو با خبرنگار ایمنا، اظهار میکند: افزایش بالای اجارهبها و مبلغ رهن منزل یک مشکل جدی برای خانوادههای زندانیان به وجود آورده است بهگونهای که در ماههای اخیر بیشترین مراجعات به انجمن حمایت زندانیان در این حوزه بوده است ضمن اینکه با توجه به گرانیهای اخیر خانوادههای زندانیان توان تهیه کالاهای اساسی و موادغذایی را نداشته و هرروز شاهد درخواست خانواده زندانیان برای دریافت بسته کمک معیشتی از این انجمن هستیم.
وی میافزاید: هماکنون برای رهن و اجاره به مناطق حاشیهای شهر که درگذشته نسبت به سایر مناطق اصفهان اجارهبهای منازل آنها کم بود مراجعه میکنند اما این مناطق هم در حال حاضر با افزایش زیادی روبهرو شدند، یک خانواده زندانی چقدر در ماه درآمد دارد که بتواند بخشی از این مبلغ را به رهن و یا اجاره اختصاص دهد.
مدیرعامل انجمن حمایت زندانیان شهرستان اصفهان تصریح میکند: نمیتوان گفت هیچ اقدام و فعالیتی برای حمایت خانواده زندانیان در کشور صورت نگرفته است، بلکه در طی سالهای اخیر خدمات و اقدامات خوبی در این حوزه انجام شده و رویکرد سیاستگذاران اجتماعی در سالهای اخیر به سمت حمایت از خانواده زندانیان سوق پیدا کرده و خوشبختانه انجمنهای حمایت زندانیان نسبت به گذشته پویاتر شده است.
خانواده زندانی مجرم نیست
وی اضافه میکند: نکته مهم این است که خانواده فرد زندانی مجرم نیست و با مشکلات و کمبودهای عدیدهای همچون تأمین هزینه مسکن، درمان و نیازهای اولیه روبهرو هستند. از طرفی کودکانی که پدرشان در زندان هستند تا زمانی که وارد محیط اجتماع و فامیل نشوند، فقدان پدر را حس نمیکنند زیرا مادر سعی میکند، جای فقدان پدر را برطرف کند اما کافی است این کودک بنا به هر دلیلی همچون مدرسه رفتن وارد محیط اجتماع شود و افرادی که با کودک تعامل دارند متوجه شوند که پدر وی زندانی است و با انگ اجتماعی روبهرو میشوند که این انگ باعث سرخوردگی شدید میشود.
مددی با اشاره به رسالت انجمن حمایت زندانیان، تصریح میکند: این انجمن یکی از مهمترین رسالتهایش اشتغال زندانیان است، یعنی با حکم قاضی ناظر زندان، زندانی با وثیقهای که خودش میگذارد به اصلاح «رأی باز» میشود. این زندانی به واسطه قراردادهایی که انجمن حمایت از زندانیان با نهادها انعقاد میکند، به محل کار همچون شهرداریها و شرکتهای خصوصی اعزام میشود، این امر باعث میشود زندانی علاوه بر اینکه اشتغال پیدا میکند و در خانواده حضور دارد در واقع دیگر زندانی به زندان برنمیگردد و در کنار خانواده است.
وی میافزاید: قانون هیچ الزام و اجباری برای بهکارگیری فرد زندانی در نهادها و شرکتهای خصوصی و دولت نگذاشته است، منتهی انجمن حمایت از زندانیان با تعامل با هر نهاد و شرکتی که برای بهکارگیری زندانی بهعنوان نیروی کار مکاتبه میکند و پیشنهاد میکند در راستای وظایف و رسالت اجتماعی این اقدام را انجام دهند ضمن اینکه اگر شرکت و نهادی زندانی را بهعنوان نیروی کار جذب کند تسهیلاتی همچون معافیت از پرداخت حق بیمه زندانی برای کارفرمای آن شرکت و نهاد در نظر گرفته شده است.
مدیرعامل انجمن حمایت زندانیان شهرستان اصفهان تصریح میکند: در استان اصفهان نهادها و شرکتهای خصوصی و دولتی همکاری بسیار مناسبی با انجمن حمایت از زندانیان برای بهکارگیری زندانیان بهعنوان نیروی کار دارند بهعنوان نمونه سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و شهرداریهای ۱۵ گانه اصفهان از این انجمن، زندانی بهعنوان نیروی کار میگیرد.
وی اظهار میکند: به نظر من دلیل اینکه برخی از شهرهای کشور، نهادها و شرکتهای خصوصی آن نیروی زندانی کمتری برای اشتغال جذب میکنند بدین خاطر است که انجمن حمایت از زندانیان آن شهر و استان آنطور که انتظار میرود، نتوانسته تعامل مناسب با آن نهادها و شرکتها داشته باشد و آنها را مجاب به این اقدام کنند. خانوادههای تحت پوشش از اشتغالهای خانگی کمتر استقبال میکنند اما اولویت انجمن حمایت از اشتغال زندانیان و خانواده آنان است. بهعنوان نمونه این انجمن مواد اولیه و زیرساختهای ایجاد اشتغال خانگی مثل پخت نان، خیاطی و شیرینیپزی را برای خانواده زندانیان فراهم کرده است و خوشبختانه هر خانواده زندانی که وارد چرخه اشتغال شده است، اشتغالش پایدار و موفق بوده است.
خانواده زندانیان از حمایتهای تخصصی برخوردار نیستند
مصطفی اقلیما؛ رئیس انجمن علمی مددکاری اجتماعی ایران به خبرنگار ایمنا، میگوید: متأسفانه آنطور که انتظار میرود خانواده زندانیان در کشور از حمایتهای تخصصی برخوردار نیستند این صحبت بنده مبنی بر نادیده گرفتن خدمات ارزنده سازمان زندانها و انجمن حمایت از خانواده زندانیان نیست بلکه نقدی بر عملکرد حمایتی این نهادها است. مشکل خانواده زندانیان با اهدای یک بسته معیشتی و چند مشاوره حل نمیشود بلکه یک خانواده زندانی نیاز به حمایتهای مستمر در تمام ابعاد مختلف دارد.
وی میافزاید: بخش قابلتوجهی از زنان سرپرست خانوار کشور را همسران زندانیان تشکیل میدهند، همسرانی که کمترین میزان توانمندی برای اشتغال و ایجاد کسبوکار را دارند و متأسفانه سیاستی که سازمان زندانها و انجمن حمایت از خانواده زندانیان در بحث توانمندسازی این زنان و فرزندان خانواده زندانی در پیشگرفته در طی سالهای اخیر نتوانسته موفق باشد، هرچند نمیتوان از موفقیتها برخی از خانوادهها زندانیان در بحث اشتغال چشمپوشی کرد اما این موفقیتها انگشتشمار هستند.
وام اشتغال بزرگترین آسیب را به خانواده زندانیان وارد کرد
بنیانگذار علم مددکاری اجتماعی در ایران ادامه میدهد: حرف از وامهای اشتغال برای خانواده زندانیان توسط نهادهای حمایتی پیش میآید در صورتی که این وامهای اشتغال خانواده زندانیان را به بانک بدهکار کرده است، در شرایطی که وضع حوزه کسبوکار در کشور با ریسک بسیار بالایی برخوردار است و به قول فعالان و صاحبنظران اقتصادی شرایط بازار از ثبات نسبی برخوردار نیست، چگونه خانواده فرد زندانی بهویژه زن خانواده که تاکنون تجربه کسبوکار و بازاریابی نداشته میتواند کسبوکار خود را داشته و بتواند محصولهای خود را به فروش برساند.
وی با اشاره به مشکلات زنان خانواده زندانیان، میگوید: متأسفانه در کشور نگرش بدی نسبت به زنی که به هر دلیلی همچون زندان همسرش در کنارش نیست وجود دارد در صورتی که باید این نگرش به مشکلات و آسیبهای پیش روی این زنان معطوف شود تا یک زن خانواده زندانی با کمترین آسیب روبهرو باشد یکی از این آسیبها افزایش طلاق در خانواده زندانیان است و آسیب دیگر که بیشتر در حمایتها کمتر به آن توجه شده است، فشار روحی و روانی زیاد به خانواده زندانیان بهویژه زن خانواده فرد زندانی است.
جایگاه مددکاری در زندانها و انجمن حمایت از زندانیان بسیار ضعیف است
اقلیما ادامه میدهد: متأسفانه جایگاه مددکاری در سازمان زندانها و انجمن حمایت از زندانیان بسیار ضعیف است و حتی در فراخوانها بهجای جذب مددکار از روانشناس و جامعهشناس دعوت میشود، در صورتی که تقویت مددکاری شاهکلید حمایت از خانواده زندانیان است اما در سالهای اخیر این حوزه با افت شدیدی از سوی سازمان زندانها و انجمن حمایت از خانواده زندانیان روبهرو بوده است.
وی اضافه میکند: علاوه بر نگاه منفی جامعه به زنان سرپرست خانوار نحوه کمک کردن به خانوادههای زندانیان صحیح نیست، ما در روایات داریم که وقتی میخواهید به کسی کمک کنید به نحوی کمک را بدهید که اگر با دست راست داده شد دست چپ متوجه آن نشود، درحالیکه امروزه برای کمک به این خانوادهها تحقیقات محلی صورت میگیرد یا اگر بنا به اهدای جهیزیه باشد کاروان جهیزیه راه میاندازند درحالیکه باید کرامت انسانی این خانوادهها حفظ شود بهطوری که هیچ فردی در مدرسه متوجه نداشتن پدر فرزندان نشود.
رئیس انجمن علمی مددکاری اجتماعی ایران تصریح میکند: راهکاری که برای کمک به خانواده زندانیان ارائه میشود آموزش یک مهارت به آنها است، درحالیکه وقتی این زن سرپرست خانوار بازار فروشی نداشته باشد چگونه میخواهد از این مهارت استفاده کند، دولت ابتدا باید بازار کار مناسب برای این مهارت را فراهم کند تا زن سرپرست خانوار بتواند بهوسیله آن کسب روزی کند و آموزش مهارت بهخودیخود سودمند نیست.
رویکرد مدیریت مورد در حمایت از خانواده زندانیان در پیشگرفته شود
سیدحسن موسوی چلک، رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران به خبرنگار ایمنا، میگوید: منطق مدیریت مردممحور و خانوادهمحور این است که نمیتوانیم به وضعیت خانواده زندانیان بیتفاوت باشیم به همین دلیل در قوانین مرتبط با سازمان زندانها و بهواسطه تشکیل انجمن حمایت از خانواده زندانیان توجه و سیاستگذاریها برای حمایت از خانواده زندانیان نسبت به دهههای گذشته بیشتر تقویت شده است.
وی میافزاید: خوشبختانه در طی دهه اخیر حمایتهای خوبی از خانواده زندانیان از سوی انجمن حمایت از زندانیان، کمیته امداد و سایر نهادهای حمایتی شده است. آنچه که میتوان از مدل موفق برای حمایت از خانواده زندانیان به آن اشاره کرد، این است که بهمحض اینکه فردی به هر دلیلی وارد زندان شد، بلافاصله از واحد مددکاری اجتماعی خانواده فرد زندانی شناسایی و پرونده برای حمایت و خدمات مددکار اجتماعی تشکیل شود.
رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران بابیان اینکه مدل موفق حمایت از خانواده، مدل «مدیریت مورد» است، تصریح میکند: مدیریت مورد یعنی اینکه همه ابعاد زندگی خانواده فرد زندانی توسط مددکار اجتماعی مورد بررسی قرار میگیرد به همین جهت رویکرد مدیریت مورد برای حمایت از خانواده زندانیان کشور تأکید میشود.
مشکل کمبود منابع و نیروی انسانی در حمایت از خانواده زندانیان
وی ادامه میدهد: همچون تمام بخشهای حمایت اجتماعی که در آن نگاه فراگیر و همهجانبه وجود ندارد در حوزه حمایت از خانواده زندانیان هم با محدودیت منابع و نیروی انسانی برای پیگیری حمایت از خانواده زندانیان، روبهرو هستیم اما تلاش سازمان زندانها کشور بر حمایتها گستردهتر و چندجانبه برای خانواده زندانیان است.
موسوی چلک تأکید میکند: در نقد حمایت از خانواده زندانیان توسط سازمان زندانهای کشور کمبود منابع و نیروی انسانی را باید درنظر داشت، ما در عرصه سیاستگذاریها خانواده زندانیان را باید از خود زندانیان تفکیک کنیم ضمن اینکه در جرایمی که امکان حضور فرد در درون خانواده وجود دارد، با استفاده از مجازاتهای جایگزین حبس، کمک شود تا فرد بهجای گذران در فضای زندان در کنار خانواده خود باشد.
در عناوین مجرمانه بازنگری شود
وی اظهار میکند: اقدام اثرگذاری که میتوان در سیاستگذاری حمایت از خانواده زندانیان انجام داد، بازنگری در عناوین مجرمانه است، زیرا همین عناوین مجرمانه زیاد، میتواند آمار زندانیان کشور را افزایش دهد و در ازای این اتفاق آمار خانواده زندانیان کشور نسبت به گذشته افزایش یابد. دولت نباید فرزندان و زنان خانوادههای زندانی را بهواسطه ارتکاب جرم والدین آنها مجازات کند درواقع وقتی فرد وارد چرخه زندان میشود بهنوعی زن و فرزندان آن فرد مورد مجازات قرار میگیرند.
این مددکار اجتماعی با بیان اینکه نمیتوان حمایت از خانواده زندانیان را تنها به مباحث اقتصادی معطوف کرد، میگوید: خانواده فرد زندانی با انواع نیازها و آسیبهای متعددی روبهرو هستند به همین جهت باید در حمایت از خانواده زندانیان تمام ابعاد آن خانواده درنظر گرفته شود و برحسب مدیریت موردی حمایت از این خانوادهها صورت گیرد.
مددکاری اجتماعی سازمانهای زندانها نیاز به یک بازنگری اساسی دارد
وی میافزاید: بسیاری از سازمانها و نهادهای حمایتی کشور با توجه به اعتبارهای بالای دولتی در بحث توانمندسازی جامعه هدف خود موفق نبودهاند به همین جهت نباید از انجمن حمایت از خانواده زندانیان این انتظار را داشته باشیم که در مدت کوتاه و با اعتبار کم بتوانند خانواده زندانیان را توانمند کنند.
موسوی چلک با بیان اینکه متأسفانه خانواده زندانی با برچسبهایی در جامعه مواجه است، تأکید میکند: مددکاری اجتماعی سازمانهای زندانهای کشور نیاز به یک بازنگری اساسی دارد، مددکاری اجتماعی سازمان زندانها با این وضعیت ساختار و جایگاه تشکیلاتی، نیروی انسانی و آموزشی که دارد برای کمک به خانواده زندانیان چندان نمیتواند موفق باشد با روتوش کردن وظایف مددکاری اجتماعی، مددکاری اجتماعی سازمان زندانها آنگونه که باید بتواند تأثیرگذار باشد، نمیتواند تأثیرگذار باشد.
گزارش از: کوروش دیباج خبرنگار سرویس جامعه ایمنا