مسئله اسکناس نیست؛ مسئله اعتماد است

این روزها اگر شهروندی در اصفهان برای برداشت پول نقد به چند دستگاه خودپرداز سر بزند، احتمالاً با تجربه خوشایندی روبه‌رو نخواهد شد؛ یک دستگاه گزینه برداشت وجه ندارد، دستگاه دیگری اسکناس ندارد و در برخی موارد حتی مراجعه به شعبه بانک هم الزاماً به معنای دسترسی آسان به وجه نقد نیست. مسئله‌ای که شاید در نگاه اول یک مشکل فنی یا مقطعی به نظر برسد، در واقع نشانه‌ای از یک مسئله بزرگ‌تر در نظام پولی و بانکی کشور است.

اظهارات مسئولان نیز نشان می‌دهد محدودیت دسترسی به اسکناس از زمان جنگ و افزایش ناگهانی تقاضای مردم برای نگهداری پول نقد تشدید شده است. طبیعی هم هست؛ وقتی جامعه با شرایط غیرعادی، نگرانی و اختلال در برخی خدمات بانکی مواجه می‌شود، بخشی از مردم ترجیح می‌دهند مقداری پول نقد در اختیار داشته باشند. اما مسئله از جایی نگران‌کننده می‌شود که این رفتار طبیعی مردم، به جای آنکه با مدیریت درست شبکه بانکی پاسخ داده شود، به یک مشکل مزمن تبدیل شود.

بانک مرکزی از یک سو باید جریان نقدینگی و اسکناس را مدیریت کند و از سوی دیگر باید اطمینان داشته باشد که شهروندان در مواقع نیاز، امکان دسترسی به پول خود را دارند. این دو موضوع در تضاد با یکدیگر نیستند. اتفاقاً هنر سیاست‌گذاری پولی این است که میان کنترل نقدینگی و حفظ دسترسی عمومی به خدمات بانکی تعادل ایجاد کند.

آنچه امروز در اصفهان دیده می‌شود، بیش از آنکه موضوع «کمبود پول» باشد، مسئله مدیریت چرخه اسکناس است. همان‌طور که مسئولان بانکی استان نیز اشاره کرده‌اند، همه اسکناس‌های موجود برای استفاده در دستگاه‌های خودپرداز مناسب نیستند. اسکناس باید سالم باشد، امکان گردش داشته باشد و در نهایت به موقع به خودپردازها برسد. از سوی دیگر، افزایش تورم و کاهش ارزش پول باعث شده حجم اسکناس مورد نیاز برای خریدهای روزمره افزایش پیدا کند، در حالی که تعداد و ارزش اسکناس‌های در گردش با شرایط اقتصادی امروز تناسب چندانی ندارد.

اما یک نکته مهم‌تر هم وجود دارد؛ اعتماد.

وقتی شهروند احساس کند ممکن است فردا نتواند از حساب بانکی خود پول برداشت کند، حتی اگر از نظر فنی چنین خطری وجود نداشته باشد، رفتار اقتصادی او تغییر می‌کند. پول بیشتری به صورت نقد نگه می‌دارد و همین رفتار، تقاضا برای اسکناس را افزایش می‌دهد. در واقع، بخشی از مشکل می‌تواند ناشی از چرخه‌ای باشد که با نگرانی آغاز می‌شود و با افزایش تقاضای نقدی، دوباره نگرانی را بیشتر می‌کند.

به همین دلیل، پاسخ به این مسئله صرفاً با شارژ بیشتر خودپردازها تمام نمی‌شود. بانک مرکزی و شبکه بانکی باید برای شرایط عادی و بحرانی، برنامه روشن و قابل اتکایی برای تأمین اسکناس داشته باشند. مردم باید بدانند اگر اختلالی در خدمات بانکی رخ داد، مسیر جایگزین چیست و در صورت نیاز چگونه می‌توانند به پول خود دسترسی پیدا کنند.

اصفهان نیز به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مراکز اقتصادی کشور، نمی‌تواند در برابر چنین مسئله‌ای صرفاً منتظر تصمیمات مرکز بماند. مدیریت استان باید مطالبه‌گر باشد و گزارش دقیقی از وضعیت خودپردازها، شعب و میزان توزیع اسکناس در استان از شبکه بانکی و ناظر پولی دریافت کند.

در نهایت، مسئله امروز فقط «اسکناس» نیست؛ مسئله، آرامش مردم است. شهروندی که پولش در بانک است، حق دارد مطمئن باشد در زمان نیاز به آن دسترسی خواهد داشت. اگر قرار است پرداخت‌های الکترونیکی جایگزین بخش بزرگی از مبادلات نقدی شود، پیش‌شرط آن ایجاد اعتماد و اطمینان به پایداری شبکه بانکی است.

خودپرداز خالی شاید یک اتفاق کوچک به نظر برسد، اما وقتی در ذهن هزاران شهروند تکرار شود، می‌تواند به یک مسئله بزرگ اجتماعی تبدیل شود. اینجاست که مدیریت پول نقد دیگر یک موضوع بانکی صرف نیست؛ موضوعی درباره اعتماد عمومی است.