سهم ما از خانههایمان چه میشود؟!
آشناترین و نزدیکترین فضایی که اوقاتمان را در آن صرف می کنیم خانه است؛ بنابراین، خانه چیزی فراتر از سرپناه های فیزیکی است که باید علاوه بر امکان سکونت، سبب رسیدن به آرامش و امنیت روح نیز باشد.
آشناترین و نزدیکترین فضایی که اوقاتمان را در آن صرف می کنیم خانه است؛ بنابراین، خانه چیزی فراتر از سرپناه های فیزیکی است که باید علاوه بر امکان سکونت، سبب رسیدن به آرامش و امنیت روح نیز باشد.در زمانی نه چندان دور، خانه ایرانی برای زندگی مفاهیم مشخصی داشت که بر اساس نیازها شکلگرفته بود. زندگی جمعی و ارتباطات نزدیک خانوادهها خانههایی با فضاهای متنوع و متناسب با اوقات مختلف زندگی را به وجود میآورد؛ اما فراز و نشیبهای اجتماعی و اقتصادی قرن اخیر سبب شد تا سرپناههایمان تغییر کند. مسکن امروزی حاصل کاهش تدریجی هویت خانههای سنتی است که تکتک فضاهایش به کوچکترین و عاریتیترین حالت ممکن تنزل پیداکردهاند. این تغییرات از زمانی شروع شد که مدرنیته، ارزشهای نوینی در معماری و شهرسازی ایران وارد کرد. بخشهایی در حال اضافه شدن به خانهها بود و بخشهایی نیز به آهستگی بیاستفاده شمرده میشدند. شاید سهم زیادی از تغییرات آن دوران در ظاهر تزیینات نمود پیدا کرد اما بعدها اصلاحات ارضی و رشد سرمایهداری به این روند سرعت داد. افزایش میل به شهرنشینی، رشد جمعیت، کوچک شدن قطعات مسکونی و ورود ماشین به زندگی نیز، سبب تغییر هویت اساسی در خانهها شد. در خانههای سنتی بخش عمومی بهخوبی از بخش خصوصی تفکیکشده بود. از همان گام نخست، ورودی در بیشتر هشتی و دالان در حال تفکیک بصری فضای بیرونی از اندرونی بود تا آسایش و امنیت اهل خانه حفظ شود. در دوران پهلوی این مراتب برای ورود، کوتاهتر شد. گاهی کمبود فضا باعث حذف هشتی و دالان میشد تا حیاط بیواسطه پس از ورودی ظاهر شود. بعدها با افزایش شتابزده جمعیت، تغییر سبک زندگی، قوانین شهرسازی، افزایش قیمت مسکن و کوچ ناگزیر مردم به خانههای چند واحدی، حیاط نیز از خانهها حذف شد و این بار ورودیها بازشوهایی شدند که در پشتشان تمام خانه بهیکباره در معرض نمایش به غیر قرار گرفت. حیاط که جزو لاینفک و اصلی تمام خانهها بود، علاوه بر ایجاد دسترسی بین فضاها و تأمین نور و تهویه به بزرگترین وظیفه خود، یعنی ارتباط بیواسطه ساکنان با طبیعت میپرداخت و محفلی را برای گردهم بودن یا خلوت با طبیعت فراهم میکرد اما سیر تغییرات آن را به یک فضای مشاع یا جایی برای پارک ماشین تنزل داده است. در این شرایط علاوه بر حذف طبیعت از زندگی بزرگسالان، کودکان نیز برای داشتن فضایی مناسب جهت کشف و شهود طبیعی یا داشتن مکانی برای تحرک بهشدت مورد کملطفی قرارگرفتهاند. با کوچک شدن خانهها و حذف حیاط، نقش اصلی بر دوش اتاقها افتاده که آنها نیز بیشتر اتاقخوابهایی کوچک مملو از کمد، تخت و تجهیزات (کتابخانه، کامپیوتر و ...) شدهاند. آنقدر عرصه تنگشده که معمولاً افراد ترجیح میدهند برای انجام امور روزمره و مطالعه بهجای استفاده از اتاقها به فضای نشیمن یا پذیرایی پناه ببرند. درحالیکه در نمونههای کمالیافته منازل ایرانی اتاقها چند عملکردی بودند و به فراخور وظایفشان اندازه و تزییناتی متفاوت داشتند. در دهههای اخیر، تشدید نگاه تجاری به مقوله ساخت خانه و ورود غیرمتخصصها به حیطه ساخت، کیفیت نگاه به خانه را بیشتر مورد هجوم قرار داده است. آشپزخانهها که بهشدت کوچکشدهاند، بسیار شفاف هم شدهاند! تمام فعالیتهای افراد در آشپزخانه معمولاً از فضای پذیرایی قابلرؤیت است که خود نمونهای از کاربرد مصادیق وارداتی معماری برای زندگی ایرانی است. حمام و سرویس بهداشتی نیز بیآنکه تمایلی به حفظ سلسلهمراتب یا حریمها داشته باشند درجایی درست در مجاورت فضای پذیرایی و نشیمن جاخوش کردهاند که اینها نیز اندک آسایش باقیمانده را بهشدت کاهش داده است. اینها با همراهی جمعی از طراحان علم و تجربه نیاموخته، هرروز ما را در معرض فضاهای بیکیفیت قرار میدهند. قرارگیری در این فضاها اگرچه زنگ هشدار بلندی ندارد اما بهمرور باعث تنزل کیفیت زندگی، مهارتهای رفتاری و روابط اجتماعی خواهد شد.
مهری مطهری راد- کارشناس ارشد معماری