شب نشینی در بهشت

در میان مکانیزم های دفاعی آدمی و سازش‌پذیری او با ناخوشایندی های پیرامون ، طنز و مزاح یکی از کهن ترین و در همین حال پخته و بالغ ترین واکنش های دفاعی است. در پرتوی طنز ، دردها و رنج‌ها با بردباری نادیده گرفته شده و اندوه ها و ناکامی ها با شکیبایی تحمل می شوند.

در میان مکانیزم های دفاعی آدمی و سازش‌پذیری او با ناخوشایندی های پیرامون ، طنز و مزاح یکی از کهن ترین و در همین حال پخته و بالغ ترین واکنش های دفاعی است. در پرتوی طنز ، دردها و رنج‌ها با بردباری نادیده گرفته شده و اندوه ها و ناکامی ها با شکیبایی تحمل می شوند.

در سرزمین خشک و کم آب ما که جبر تاریخ آن را هم چون « چهارراه حوادث » بارها و بارها به زیر سم اسبان و لگد بیگانگان ویران گر فرو داشته ، و برایمان « تحقیر مکرر » و سرکوب هرباره اعتماد به خویش را تا اندازه سرخوردگی و سرگردانی و فرو خفتن در « درماندگی ای آموخته شده » به ارمغان آورده است ، این دفاع روانی ناخودآگاه ، گاه و بی گاه به داد مان رسیده و درمان روان فسرده ، رنجور و ناکاممان شده است. اما آفریدن طنزی فاخر، گران مایه و ماندگار به سبب همان رخدادهای ویرانگر و منکوب کننده پی در پی ، چندان و آن چنان که باید و شاید ، ممکن نشده و در عوض از شدت فراوان فشار بیرونی و تنش درون روانی به وادی هجو و هزل کشیده شده است. از این رو در تاریخ ادبیات و نمایش ایران ، هزل سروده ها و هجو گفته ها رایج تر و معمول تر از طنز های فاخر و ارزشمند پیش چشم و گوش می آیند. بردباری قدرتمندان حاکم بر طنز در نمایش آن چنان اندک بوده که حاصل کار چیزی فراتر از لودگی و سیاه بازی پدید نیامده است؛ بدین گونه، طنز هر بار خیلی زود ره بادیه جست و در شوره زار هزل و لودگی و فرومایگی سرگردان و حیران شد. آفریدن طنز فاخر همانند ادبیات و هنر گران مایه ، دشوار بوده و بیش از کوشش نیازمند ذوق و توان ذهنی سرشتی و مادرزاد است.

این گونه است که طنز فاخر را حتی در آثار بزرگان طنز پرداز ، گاه پر رنگ و گاه کم رنگ می بینیم. از این روست که تک نمونه های دلچسب و درخشان ، هم چون « علویه خانم » ، در یاد و ذهن نسل های پشت هم جاودان و ماندگار می شوند.

بی گمان ، بی همتاترین طنز پرداز تاریخ نمایش این سرزمین ، شادروان « رضا ارحام صدر اصفهانی» است. پسرک شیرین و شوخ سرشت زنده‌رود با پشتکاری کم‌مانند ، سرشار از همدلی و همکاری با گروه و رها از کوشش خودشیفته وار و بیمارگونه در اثبات خود، تئاتر طنزگرا ، نقدمدار و اجتماع نگر « سپاهان » را به فراز رساند و برایش نام و جایگاهی شکوهمند و ماندگار پدید آورد. آن هنگام که هنوز جعبه چوبی قفل و کلیدداری به نام تلویزیون به بیشتر خانه ها اجازه یا امکان ورود نیافته بود، آوازه دلکش تئاترهای زنده و فی البداهه « مکتب سپاهان» دست کم کلان شهرهای ایرانمان را فرا گرفته بود. شمار فراوانی از مردمان ، هم چون صادق هدایت ، از شهرهای دور و نزدیک برای تماشای نمایش های پسرک رند شیرین سخن و حاضر جواب زنده رود به اسپهان می‌آمدند. اصفهانیان که مشتریان چندین و چند باره بودند تا هر نمایش نامه ماه ها برپاکننده شلیک خنده و قهقهه باشد. دیگر « پسرک شوخ و شنگ زنده رود » ، آن گوینده ساده رادیو اسپهان نبود که زبانش با فشار سر نیزه سرباز چیره در بعد از ظهر بیست و هشت مرداد، از ستون فقرات دستور ایست پذیرد !

ارسال نظر

اخرین اخبار
پربیننده‌ترین اخبار