استاد همایی؛ سنای ایران
سخن بر سر احوال و آثار زنده یاد استاد علامه جلالالدین همایی است، دانشمندی ذوالفنون در شاخههای متعدد علوم ادبی و دینی که در طول عمر با برکت و پر افتخار علمی و ادبی خود بیش از ۵۰ اثر چاپ شده و نشده ارزنده دارد که هر یک میتواند به تنهایی نمونه شایستهای برای نشان دادن مقام علمی این علامه بزرگ باشد.
به گزارش خبرنگار ایمنا و بر اساس یادداشتی از غلامحسین شریفی ولدانی، عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان ، استاد علامه جلال الدین همایی از خانوادهای اهل ادب، شعر و هنر و معرفت بود. سحرگاه شب چهارشنبه ۱۳ دی ماه ۱۲۷۸ شمسی، در محلههای جنوب شرقی اصفهان، کودکی به دنیا آمد که او را جلالالدین نامیدند. در این خانه اتاقی بود مزین به نقاشی و آینه کاری، که خط خوش پدر و پدر بزرگ جلال الدین، زینت بخش آینه کاریهای آنجا بود.
جلالالدین حدود هفت سال سن داشت که به مکتب میرزا عبدالغفار رفت. هوش و استعداد او در تعلیم، چنان بود که همان روز اول، تحسین استاد را برانگیخت. روز اول، میرزا عبدالغفار، دیوان حافظ را باز کرد و جلالالدین همان طور که در خانه نزد پدر و مادر آموخته بود، آن را صحیح و کامل با صدای رسا خواند. استاد، جلالالدین را تحسین کرد. بعد عیالش را صدا زد و از او خواست اسپند بیاورد. اسپند آوردند و آتش زدند و بعد به پدر جلالالدین پیغام فرستاد که قدر این کودک را بدانید.
سال ۱۳۲۶، پدر جلالالدین او را همراه برادر بزرگترش به مدرسه قدسیه فرستاد. جلالالدین در این مدرسه شروع به فراگیری علوم مختلف کرد. در همین ایام، به سفارش پدر، اشعار الفیه ابن مالک را از بر کرد. سپس حساب و هندسه جدید را با اندکی از تاریخ و جغرافیا در آن مدرسه فرا گرفت. در این ایام، تنها به درسهای مدرسه اکتفا نمیکرد. بلکه شبها نیز نزد پدر، شاهنامه و کلیات سعدی و منتخب قاآنی و غزلیات محمد خان دشتی را فرا میگرفت.
در این ایام، دقیقهای از وقت جلالالدین صرف کار دیگری غیر از مطالعه نمیشد. بامدادان، پیاده، نان و پنیر خورده، نخورده راهی مدرسه میشد و عصر نیز وقتی به خانه باز میگشت، آماده درس پدر میشد که معمولاً پس از نماز مغرب و عشا شروع میشد و تا اواسط شب ادامه مییافت. سنگینترین برنامههای جلالالدین درس پدر بود.
از همان اوایل، پدر، او را به آموزش خط واداشت. پدر میدانست جلالالدین علاقه شدیدی به تحصیل در مدرسه نیماورد دارد. این بود که اواخر سال ۱۳۲۸ او و برادر بزرگترش را به مدرسه نیماورد برد. متأسفانه در میان ۶۰ حجره مدرسه، یک حجره تنگ و تاریک نصیب جلالالدین شد. جلال الدین، ۲۰ سال در مدرسه نیماورد مشغول تحصیل شد و پس از آن، تدریس را به عهده گرفت. سه سال اول، به توصیه پدر، شبها به خانه میآمدند، تا نزد او به تحصیل بپردازند. جلالالدین در این مدت با رشتههای مختلف علوم عقلی و نقلی آشنا شد و با وجود فقر مالی بسیار شدید، به کسب مدارج علمی نائل آمد.
استاد همایی که در حقیقت درس خواندن را نخست از محضر پدر و مادرش آغاز کرد، نزد استادان بسیاری در حوزه اصفهان در مدرسه نیماورد تحصیل کرد که از جمله آنها، میتوان از استادان بزرگی مثل سید محمد باقر درچه ای، آشیخ علی یزدی که از شاگردان آخوند کاشی و میرزا جهانگیر خان قشقایی بود، ملأ عبدالکریم گزی، سید مهدی درچه ای و نیز از محضر شیخ اسدالله حکیم معروف به حکیم قمشه ای و متخلص به دیوانه و همچنین از محضر حاج میرزا علی شیرازی که از شاگردان برجسته میرزا جهانگیر خان قشقایی بود، درس آموخت و علاوه بر آن از محضر روحانی وارسته، بزرگ و عارف نام ور معاصر حاج آقا رحیم ارباب، بهره علمی گرفت.
همچنین از محضر آخوند کاشی استفاده کرد و پس از آنکه در علوم دینی به مهارت رسید، از چند تن روحانیون بزرگ معاصر از جمله شیخ محمد حسین فشارکی اجازه اجتهاد و روایت گرفت و مدتی در حوزههای علمیه اصفهان تدریس میکرد
استاد همایی متخلص به سنا در امر تحصیل و تدریس پشتکار شگفتی داشت و صبر بی اندازه و جدیت فراوان را همه شاگردان او اقرار میکنند، علاوه بر آن آثار مکتوب او اعم از تألیف، تصحیح و یا مقالاتی که نوشته است، این ادعا را تأیید میکند.
اگر چه استاد یک دورهای از حیات خود ملبس به لباس روحانیت بود، اما در دوره رضاشاه به میل خود لباس روحانیت را از تن برکند و به جای تدریس در حوزههای علمیه به تدریس در مدارس جدید روی آورد و به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و به عنوان معلم به تبریز رفت تا با حقوق ماهانه ۱۰ تومان در تبریز به امر تدریس در دبیرستانها مشغول شود، ضمن آنکه در این دوره در تبریز با دانشمندان آنجا همچون محمد علی تربیت همکاری کرد و برای مدارس جدید کتابهای را با همکاری استادان بزرگ عصر خودش مانند مرحوم استاد فروزان فر و مرحوم ملک الشعار بهار تدوین و تألیف کردند.
از حوالی ۱۳۲۰ استاد به جای تدریس در مدارس به تدریس در دانشگاهها پرداخت و اگر چه مدرک دانشگاهی نداشت، اما به دلیل وسعت معلومات و دانش فراوان به عنوان استاد پذیرفته شدند.
به دنبال قانونی که در مجلس آن زمان تصویب شده بود، به دلیل دارا بودن سابقه بیش از ۱۰ سال و نیز تالیفات متعدد و علم و دانش گسترده بعضی از افراد همچون مرحوم استاد همایی، مرحوم مدرس رضوی، مرحوم میرزا عبدالعظیم قریب گرکانی درجه استادی گرفتند و تا سال ۱۳۴۵ که بازنشست شدند، در دانشگاه تدریس میکردند.
پس از بازنشستگی مدتی در دانشگاه حاضر میشدند و به مباحث علمی خود میپرداختند.شاگردان برجسته ای در دوران دانشگاه در محضر استاد استفاده کردند که از جمله آنها مرحوم دکتر محمد معین، مؤلف فرهنگ معین و همکار مرحوم علامه دهخدا در تدوین لغت نامه و مرحوم استاد زنده یاد ذبیح الله صفا و مرحوم محمد خوانساری و مرحوم ضیاالدین سجادی از این شمارند و نیز بزرگانی همچون مهدی محقق، استاد شفیعی کدکنی از جمله شاگردان استاد جلال الدین همایی هستند که همگی به مراتب فضل و دانش، تقوایی علمی استاد همایی گواهی میدهند.
مرحوم استاد همایی علاوه بر تدریس و تربیت شاگردان متعدد که یکی از آنها دخترشان ماهدخت خدایی هست، آثار متعددی در زمینههای مختلف تألیف و یا تصحیح کردند که هر کدام از آنها به تنهایی نشانگر پشت کار، جدیت علمی و وسواس بی اندازه استاد همایی در کار است و در شاخههای مختلف علمی همچون ادبیات، شعر، نصر، در متون تصوف و متون علمی مثل تصحیح الطفهیم ابوریحان بیرونی است که در نجوم است و تنها فردی که خوب میتواند این کتاب را تصحیح کند، فردی است که با علم نجوم آشنایی کامل داشته باشند و استاد همایی در سال ۱۳۱۸ این کتاب را تصحیح کردند و چاپ شد.
کتاب تصحیح دیگر استاد همایی، طرب خانه است که مجموعه رباعیات حکیم عمر خیام نیشابوری است که در سال ۱۳۳۹ این کتاب را تصحیح کردند، همچنین مثنوی ولد نامه از آثار پسر مولانا جلال الدین همایی است که سلطان ولد استاد همایی تصحیح کردند و بعد از درگذشت استاد در سال ۱۳۷۶ به همت دخترشان بانوی ماهدخت همایی چاپ شده است و کتاب دیگری تصحیح کردند کتاب نصیحه الملوک که منصوب به غزالی است که استاد همایی در سال ۱۳۱۶ تصحیح کردند و کتاب بسیار مفید و خواندنی است.
از آثار دیگری که تصحیح کردند، دیوار عثمان مختاری غزنوی است که در سال ۱۳۴۱ توسط بنگاه ترجمه کتاب منتشر شده است. نکته جالب اینجاست که مقدمههای مفصل، دقیق و بسیار سودمند است که در کتابهایی که استاد همایی تصحیح کردند، آمده است.
تصحیح نسخ خطی یکی از فنون بسیار ارزشمند و بسیار طاقتفرسا است که شاید بعضی آن طور که باید آن را قدر ندانند و نشناسند، اما به نظر بنده و بزرگانی چون استاد همایی، فروزان فر، مدرس رضوی آنقدر ارزش دارد که در حقیقت میتوان گفت که بازآفرینی و احیای یک اثر علمی است که از گنجینه و فرهنگ تمدن ایران یا مفقود شده و یا در گوشهای در گمنامی مانده است و تصحیح و چاپ آن مثل این است که گوهر را پیدا کرده و از چهره آن گرد و غبار را بزداییم و در معرض دید همگان قرار دهیم.
در حقیقت این کتابها حلقه ارتباط نسلهای امروزی و آینده با فرهنگ و تمدن گذشته است و کاری بسیار ارزشمند و طاقتفرسا است. غیر از آثاری که عنوان شد، استاد همایی آثاری را تألیف کردند که از این میان آثار تألیف تاریخ ادبیات برای دبیرستانها است. تألیف کتابی درباره تاریخ تصوف، تألیف کتابی درباره شیعه و اندیشههای شیعیان است و نیز کتابی درباره غزالی با عنوان غزالی نامه است.
کتاب مفصلی در باب فنون بلاغت ادبی، کتاب داستان قلعه هوش ربا و یا ذات الصور مثنوی از دیگر تالیفات استاد همایی است، علاوه بر این کتابها استاد کتابی درباره شناخت مولوی به نام مولوی نامه نوشته اند که به چاپ رسیده است.
گذشته از این موارد استاد همایی هم درباره هنر نظر بسیار مساعدی داشتند و هم هنرمند فرهیخته ای بودند. استاد همایی خط مینوشتند و خطشان بسیار خوش بود و به هنر موسیقی و آواز بسیار علاقه داشتند و منکر آن نمیشدند و با توجه به اینکه استاد مجتهد بودند، میتوان گفت نظر ایشان درباره موسیقی میتواند ملاکی برای نظر استاد درباره موسیقی باشند.
استاد همایی شاعر بسیار بزرگی بودند و در شعر ثنا تخلص میکردند.نخستین شعر را زمانی گفت که پدرشان را از دست داد و سنی بیش از ۱۴ سال نداشت. آثار استاد در زمینه شعر در قالبهای مختلف اعم از قطعه، غزل، رباعی است و علاوه بر آن در موضوعات مختلف همچون موضوعات اجتماعی، اخلاقی، عاشقانه، عارفانه بسیار قوی و محکم است.
استاد جلالالدین همایی در طول عمر با برکت و پر افتخار علمی و ادبی خود بیش از ۵۰ اثر چاپ شده و نشده ارزنده دارد که هر یک میتواند به تنهایی نمونه شایستهای برای نشان دادن مقام علمی این علامه بزرگ بوده باشد.
این استاد یگانه چنانچه که شیوه عالم فانی است، سر انجام چون همه دیگران راه عالم بقا را در پیش گرفت و در سال ۱۳۵۹ به دیدار معبود شتافت و در تکیه لسانالارض اصفهان که امروزه گلزار شهدای جنگ تحمیلی است، به خاک سپرده شد.