غبار فراموشی بر ادبیات فولکلور کشور
فعال ادبیات عامه و فولکلوریک کشور گفت: اینکه ما با فولکلور و باورهای عامیانه خودمان چه کردهایم باید گفت سابق بر این، برنامههای رادیویی و تلویزیونی خوبی در رابطه با ادبیات فولکلور برای شناساندن فرهنگ و رسوم اقوام مختلف اجرا میشد، اما در چند دهه اخیر فولکلور فراموششده است.
به گزارش خبرنگار ایمنا، صحبت از فولکلوریک ، ادبیات و فرهنگعامه است. فرهنگی که دیرزمانی گیراتر و شنیدنیتر بود و چند صباحی است کمفروغ شده و کمتر از آن میشنویم و میبینیم و میخوانیم. شاید اگر امروز هم امثال «مثلآباد» تلویزیون و «فرهنگ مردم» رادیو به شکلی در فضای مجازی گل میکرد این فولکلورهای دوستداشتنی و دلنشین نیز بیشتر و بیشتر نمود داشت و دیده میشد.
از اینهمه نوع فرهنگ و موسیقی و ادبیات و رسم و رسوم عامه بیشتر نام و نشان یلدا و عید نوروز و حاجیفیروز را شنیدهایم و دیدهایم و کمتر از آدابورسوم اقوام و متل و مثلها و اسطورههای کهن پارسی در این زمانه شنیدهایم.
حالا میخواهیم از نویسنده کتابهای « بشنو از وی چون حکایت میکند» و «شکسپیر، نویسنده یا روانشناس» در رابطه با همین باورهای عامه و فولکلورهای به فراموشی رفته بشنویم و در بین همه گفتهها و سخنانش، کورسوی امید به آینده روشن فولکلوریک آنهم به دست پرتوان شهرستانیهای اهل فرهنگ و قلم را به فال نیک بگیریم.
«هلن اولیایی نیا» مترجم، نویسنده اصفهانی و فعال ادبیات عامه و فولکلوریک که دغدغهها و پیشنهادهایش بهواقع شنیدنی است. گفتوگوی ما با این نویسنده و مدرس دانشگاه را در ادامه از نظر میگذارنید.
استفاده از فولکلور در ادبیات معاصر چه وضعیتی دارد؟
فولکلور در ادبیات همیشه بوده و خواهد بود و راهی است برای حفظ فرهنگ و باورهای کهن. تخصص من ادبیات انگلیسی و آمریکایی است و مطابق با تجربهای که دارم عنصر فولکلور میتواند حافظ و نگهبان فرهنگ باشد.
غربیها از این عنصر بهخوبی استفاده میکنند به این شکل که چیزهای معمولی فولکلوریک را در ساختار داستانها و اشعارشان بهخوبی حفظ میکنند و بهکار میبرند. داستانهایی مثل سیندرلا یا سفیدبرفی که امروزه در ادبیات غرب به شکل فولکلوریک درآمده چیزهایی هستند که حتی در شاهکارهای ادبی وجود دارد. بزرگانی مثل شکسپیر از آنها بهره برده است. ازجمله ویژگیهای شکسپیر این بوده که از عنصر فولکلور خیلی خوب استفاده میکرده بهگونهای که هم به غنابخش مطالب او بوده و هم ارتباط مستقیم با خواننده برقرار میکرده است؛ چراکه وقتی یک مخاطب این عناصر عامیانه را میخواند و میشنود، ارتباط بهتری با متن و داستان برقرار میکند.
در طی دهههای اخیر ما با فولکلور و باورهای عامیانه کشورمان چه کردهایم؟
اینکه ما با فولکلور و باورهای عامیانه خودمان چه کردهایم باید گفت سابق بر این، برنامههای رادیویی و تلویزیونی خوبی در رابطه با ادبیات فولکلور برای شناساندن فرهنگ و رسوم اقوام مختلف اجرا میشد. امثال «مرحوم صبحی» و « جواهرکلام » کارهای خوبی در این زمینه ساخته بودند و حتی در رادیو که پخش میشد، مردم با آنها همدلی و همراهی میکردند. اما در چند دهه اخیر فولکلور فراموششده است. خیلی از مسائل فولکلوریک قصهها و افسانهها و فرهنگهای عمومی بهویژه در بین اقوام متعدد ایرانزمین با فولکلور بسیار غنی، جذاب و شنیدنی شناخته و معرفی میشدند.
خوشبختانه دریکی دو سال گذشته شاهد یک نوع بیداری در نویسندگان، بهخصوص در بین نویسندگان محلی و شهرستانی هستیم و به دلیل اینکه من داور جشنوارههای مختلف ادبی هستم، شاهد هستم آثاری که در این مدت ارائه میشود، گرایش خوبی به سمت عنصر فرهنگ عامیانه و فولکلوریک ، متلها و باورهای کهن دارد و به نسب قبل پررنگ شده است.
نویسندگان ترک، ترکمن، ترک، لر، عرب و بلوچ زیادی در این مدت داشتهایم که سعی کردهاند داستانها و متلهای خوب و جذابی تولید کنند که در عین جذاب بودن، به دلیل اینکه در دل داستان تنیده شده، باعث آشنایی ما و مخاطبان با بافت سنتی و فرهنگ بومی یک منطقه میشود. اینها بهواقع میتواند ارزشمند باشد و من بهعنوان داور در این عرصه، خوشحال هستم که این رویکرد در حال احیا و پویاتر شدن است.
امروزه ادبیات داستانی محلی در استانهای مختلف و قومیتهای متنوع در حال رشد و بالندگی است. هم برای جذابیت بخشیدن به داستانهای بومی و هم برای حفظ و ماندگاری این فرهنگهای فولکلور. چراکه اگر همینها فرهنگهای عامیانه خود را حفظ نکنند این مساوی با این است که نیمی از فرهنگشان ازدسترفته و فراموش میشود.
بهعنوان یک تکنیک چه نوع استفادههایی از فولکلور میشود؟
دو نوع استفاده از این فولکلور میشود. یکی داستانهای خرافی که بین مردم بیان میشود و نویسنده سعی میکند با طرح نقادانه آنها، تأثیر باورهای غلط خرافی را گوشزد کند و این تأثیر را بر تفکر عامه مردم نشان دهد. همان کاری که نویسندگان حوزه آمریکای لاتین همچون «گابریل گارسیا مارکز» میکنند. سراسر این کتاب، فولکلور و اعتقادات خرافی مردم است. امثال «بورخس» و « کوییلو » هم همین کار را میکنند. اینها همه از فرهنگعامه در آثارشان استفاده میکنند؛ نه به این دلیل که خودشان هم به اینها اعتقاددارند، بلکه برای اینکه هم میخواهند آنها را بیان کرده و زنده نگهدارند و هم اینکه آنها را بهنقد بکشند و به مردم این را مهم را هم در این قالب بفهمانند. این بهواقع نوعی استفاده و بهرهبردن آگاهانه از فرهنگعامه است.
اما در مقابل گروهی دیگر هستند که ممکن است ناآگاه باورهای فولکلوریک که بیشتر به سمت خرافات تمایل دارد را طوری مطرح کنند که انگار واقعیت دارد. این برای جامعه ما که خودبهخود جامعهای است که خرافات در آن روز به روز در حال بیشتر شدن است، میتواند مضر و اشاعه دهند خرافات باشد. درحالیکه ما باید خرافات را ریشهکن کنیم و نه اینکه آنها را اشاعه بدهیم. اینها در مواردی اگر آگاهانه بهعنوان تکنیک استفاده نشود میتواند آسیبزننده باشد و خواننده فکر کند همچنین چیزهایی وجود دارد و واقعی است و او هم باید اینها را باور کند! در نویسندگان معاصر و بهویژه از احمد گلشیری به بعد، نشان دادند که مسائل خرافی چگونه میتواند فرهنگ یک جامعه را متزلزل و خدشهدار کنند.
باید توجه داشت که استفاده از فولکلوریک و متلها، نشان دادن واقعیت نیست. ممکن است این افسانههایی که درجاهای مختلف شاهد هستیم واقعیت نداشتهاند و درواقع این مثل یک تمثیل است. استفاده از فولکلور بهعنوان یک تکنیک در اینجا مطرح است و نویسندهها اغلب در قالب تکنیک از آن استفاده میکنند؛ نه اینکه بخواهند آن را اشاعه بدهند. درواقع در تلاش برای حفظ این فرهنگها، دور از جنبههای منفی و خرافی هستند.
آنچه من در بین خوانندهها و گاهی در بین کتابخوانها و اهل مطالعه شاهد هستم که این افراد فکر میکنند اگر در داستانی از ادبیات فولکلور شد این داستان دیگر مدرن نیست. درحالیکه این داستان میتواند مدرن باشد، در عین اینکه از تکنیکهای مختلف در نوشتن ازجمله فولکلور هم بهره ببرد. اینیک نوع سوءبرداشت است که اگر شما از فولکلور در نوشته خود استفاده کردید متن و داستان شما امروزی نیست. درحالیکه درواقع اینگونه نیست و میتواند بسیار مؤثر باشد.
برنامههایی همچون «فرهنگ مردم» رادیو ایران چقدر در اشاعه فرهنگعامه و ادبیات اقوام مؤثر بود؟
خود من در دوران جوانی یکلحظه و یک دقیقه این برنامه را از دست نمیدادم چراکه بسیار مؤثر، کارآمد و فوقالعاده بود. چون افرادی که خودشان واضع و اشاعه دهنده و حتی پژوهشگر فرهنگعامه بودند موسیقیها، آدابورسوم ، ضربالمثلها، اعتقادات محلی را جمعآوری میکردند. چند سالی بود شاهد فراموشی موسیقیهای محلی بودیم اما امروزه شاهد رشد و شکوفایی این نوع موسیقی هستیم. هستند افرادی که اشکال مختلفی از فرهنگعامه مانند همین موسیقیها و لالاییها را جمعآوری کرده و روی اینها کارکردند و برایشآنوقت گذاشتند.
در قرونوسطی که ادبیاتی وجود نداشت عدهای راه میافتادند و به مناطق انگلیسیزبان میرفتند و قصهها و داستانهای مختلف را جمعآوری کردند. همین «رابینهود» که امروزه به ما رسیده یا داستان شاه آرتور از همینها جمعآوری و منتشرشده است. بعدها نویسندگان در داستانها و کارگردانها در فیلمهایشان از آنها استفاده کردند. با همین روشها است که فرهنگ حفظشده و ترویج میشود. بهواقع ما برای فرهنگمان هیچ کاری نکردهایم. همین برنامه فرهنگ مردم که زمانی خاص و عام برای شنیدن آنوقت میگذاشتند رو به فراموشی رفته است.
وضعیت ادبیات کشورمان و کاربرد فولکلور در بین ادبی نویسان و داستان نویسان چگونه است؟
در چند سال اخیر بهتر شده و یک احساس ملی و محلی در کنار هم در حال شکوفایی است. اینکه فرهنگ خود را به دیگران معرفی کنیم در حال شکوفا شدن است. امروزه اساطیر ایران در داخل کشور خودمان ناشناخته است اما در کشورهای دیگر مثل گرجستان، افغانستان، ترکیه و حتی گرجستان شناختهشدهاند. درواقع کمکاری شده است.
اصفهان در فرهنگعامه و فولکلور چه وضعیتی دارد؟
علاقهمندانی بودند و اشعار، ضربالمثلها، داستانها و حکایتهای محلی را جمع کرده و به کتاب درآوردهاند. اینها خیلی غنی است. اصفهان شرایط خاص و نویسندگان خاص خودش را دارد. کاری که نویسندگان اصفهانی میکنند زنده کردن همان خاطرات و قصههای کهن این دیار است که در داستانهایشان بهکار میگیرند. اما در بین اقوام مختلف تلاش زیادی میکنند تا فرهنگهایشان را بازنده نگهداشتن فولکلور و استفاده در ادبیات داستانی و شعر حفظ کنند.
کاری که ایرلندیها کردند. آنها درزمانی که زیر سلطه انگلستان بودند سعی کردند فرهنگعامه خودشان را با استفاده از نمایشنامهنویسی و داستان حفظ کنند؛ بهطوریکه در یک دورهای همه نمایشنامه نویسان در این کشور، ایرلندی بودند. « سیندر » و « شونو کیسی » افرادی بودند که تمام فرهنگ فولکلور ایرلند را در نمایشنامههایشان حفظ و احیا کردند و مرکزی بنام «تئاتر ایرلند» در انگلستان بود که بیشتر نمایشنامهها در آنجا اجرا میشد.
یکی از چهرههای شاخص در این زمینه «دبلیو. بی. ییتس » بود. او یک ایرلندی انقلابی و تحت تأثیر سیاستهای ضد ایرلندی انگلستان بود و سعی کرد به این شکل فرهنگعامه ایرلند را حفظ کند. حتی فردی مثل «جیمز آگوستین آلویسیوس جویس » که ایرلندی بود بااینکه جلای وطن کرد و از اعتقادات خرافی زادگاهش فرار کرد و به انگلیس رفت، اما در تمام مدتی که مشغول نوشتن بود همه مطالب او شامل افسانهها، باورها و قصههای ایرلند بود و اینها را حفظ کرد. او همیشه میگفت بزرگترین خیانت را خود ما ایرلندیها به خودمان کردیم که اجازه دادیم فرهنگ انگلیسی بر ما غالب شود. این موضوع در حفظ فرهنگ بسیار اهمیت دارد.
نقش رسانه در تقویت ادبیات فولکلور چیست؟
باید برای این دستکارها با برنامهریزی پیش رفت و بر روی آنها سرمایهگذاری کرد. افرادی متخصص وارد میدان شوند نه اینکه هر فردی که به دنبال مشهور شدن و دیده شدن است وارد گود شود. مجموعه عامیانه «مثل آباد» سابق بر این بر اساس فرهنگ فولکلور کشورمان پخش میشد. این برنامه نمونه خوبی بود. یا برنامههایی همچون «حسنکچل» یا «امیرارسلان نامدار» که تبدیل به فیلم یا پویانمایی شده و کودکان با آنها آشنا میشدند. کودکان امروز سیندرلا و سفیدبرفی را میشناسند اما حتی نام حسنکچل را هم نشنیدهاند و نمیشناسند از این فضا بهشدت دور شدهاند یا اینکه دورافتادهاند.
دولت و صداوسیما باید سرمایهگذاری کنند. از افرادی که در این بخش متخصص هستند دعوت کنند. این موارد برای مردم بسیار جذابیت دارند. اگر این اتفاق بیفتد در غنای ادبیات و فرهنگعامه ایرانزمین هم بسیار مؤثر خواهد بود. به نظر من ساخت مجموعههایی مشابه مثل آباد همین امروز هم جواب میدهد و مخاطب را مجذوب میکند.
وظیفه رسانه به آگاهی رساندن مردم، آسیبشناسی و مهم نشان دادن فرهنگعامه است. اینها خود یک دنیا هستند تا شاعر یا نویسنده جوانی که با اینها بیگانه است و شناختی هم ندارد، با آنها آشنا شود. بیدار کردن جامعه و به تحرک واداشتن آنها با رسانهها و روزنامهنگاران است.
گفتوگو از: محمود افشاری خبرنگار سرویس فرهنگ و هنر خبرگزاری ایمنا