ریسباف را فراتر از موزه بزرگ اصفهان ببینیم
سید محمد بهشتی معمار، مدرس دانشگاه و مدیر فرهنگی با سابقه 40 ساله با ما از راههای تحقق رویای تازه ریسباف و حرکت در مسیر ماندگاریاش میگوید.
اصفهان امروز - مریم قدسیه | احیا و بازآفرینی کارخانه ریسباف دوباره به کلام مدیران شهری آمده و خبرهایی مبنی بر انتقال این کارخانه از بانک ملی و همت مدیران برای تولد دوبارهاش به گوش میرسد. حافظه نزدیک تاریخی ما در این شهر اما تلاش برای زندگی بخشی دوباره به ریسباف را بارها در طول سالهای اخیر به یاد میآورد. پیکر رهاشده ریسباف از 17 سال پیش تا امروز رویای جان گرفتن دوباره و تغییر کاربری فرهنگی را در زمان مدیریت 5 استاندار اصفهان دیده، چندین بار تعامل و توافق از سوی مسئولین شهری (استانداری، شهرداری، میراث فرهنگی) و اداره راه و شهرسازی با نمایندگان بانک ملی انجامشده، کار حتی به تشکیل دبیرخانه و جمعآوری محتوا هم رسیده اما هنوز یکه و تنها از پشت درهای بسته چشمبهراه گشایش است.
تبیین نقشه راه بهواسطه گفتگو با مدیران با سابقه فرهنگی و متخصصان مربوطه شاید چراغی در مسیر روشن شدن سرنوشت ریسباف و حرکت دوبارهاش بهسوی نور و زندگی باشد.
سید محمد بهشتی معمار، مدرس دانشگاه و مدیر فرهنگی با سابقه 40 ساله با ما از راههای تحقق رویای تازه ریسباف و حرکت در مسیر ماندگاریاش میگوید.

ریسباف، مصداق رویکرد معاصر شدن صنعت جدید در ایران
ریسباف یکی از نه کارخانه ریسندگی بافندگی اصفهان است که همگی در دوران پهلوی اول روی باغات صفوی ساخته شدند و مثالی از ایجاد صنعت جدید در ایران بودند.
صنعت جدید ایران با دو رویکرد محقق شد. یکی رویکرد معاصر شدن که از اواخر دوره قاجار آغاز میشود و خصوصا در دوره پهلوی اول، ما نمونهها و مصادیقی از آن را بیشتر مشاهده میکنیم. طبق این رویکرد اصفهان بهمثابه یکی از مراکز تولید منسوجات به شیوه سنتی و دارای قدمت کهن در حال معاصر کردن آن سنت و بهرهگیری از دانش و فنآوری و امکانات جدید بود.
ریسباف و دیگر کارخانههای اصفهان از مصادیق این جریان بودهاند که البته بیشتر هم توسط بخش خصوصی ایجادشدهاند؛ اما موازی همین جریان، جریان دیگری در کشور ایجاد میشود که بر مدرن شدن تکیه دارد و ازجمله مصادیق آن صنایع نساجی در مازندران است که کارخانجات آن از خارج ایران واردشده و نقش تاریخی مازندران در نساجی عمدتا تولید مواد اولیه مرغوب مثل کتان، پنبه و ... بوده ولی چندان منسوجات درخشانی در آنجا تولید نشده بود. رویکرد «مدرن شدن» که بیشتر توسط دولت نمایندگی میشد، محصول صنعتی را تولید ماشین میپنداشت؛ به همین دلیل کارخانه را به محل تولید مواد اولیه نزدیک میکرد درصورتیکه در رویکرد «معاصر شدن» محصول صنعتی تولید صنعتگر بهحساب میآید. ریسباف ازجمله نمایندگان جریان معاصر شدن است که کار آن تا اوایل دهه ۱۳۴۰ هم ادامه پیدا کرد و با تفوق جریان مدرنیزاسیون عملا از صحنه خارج شد.
ریسباف ظرف متناسب موزه ملی منسوجات ایران
از روزگاران دور مهمترین مرکز تولید منسوجات ما در پهنه غربی کویر مرکزی از کرمان تا قم بوده که اصفهان هم یکی از مهمترین مراکز آن محسوب میشد.
نکته حائز اهمیت این است که ما از زمان وارد شدن صنعت مدرن، صاحب نساجی نشدهایم؛ بلکه کهنترین بافتههای بشر نزدیک به 6 هزار سال پیش در شهر سوخته یافت شده است. درحالیکه در دیگر نقاط دنیا چنین سابقهای مشاهده نمیکنیم؛ پس ایران موقعیت ممتازی در سابقه تاریخ نساجی دارد. علاوه بر اینکه کیفیت منسوجات ایرانی تا قبل از دوره مدرن و انقلاب صنعتی شهرت جهانی داشت؛ مثلا ما میدانیم که مخمل تا دوره محمدشاه قاجار فقط در کاشان بافته میشد یا بافت ترمه فقط در یزد رواج داشت. به عبارتی میتوان ادعا کرد که ایران یکی از جواهرسازان صنعت منسوجات جهان بود و نهفقط پارچه که عالیترین نمونههای منسوجات بافرهنگ ایرانی مربوط است. پس لازم است جامعه امروز جایگاه ایران را در زمینه منسوجات به یاد بیاورد؛ بر طبق همین جایگاه قبلا مطالعه و پیشنهاد دادهشده که ریسباف به «موزه ملی منسوجات» ایران تبدیل شود تا این سابقه تاریخی، تنوع و ... در موقعیت و ظرف متناسبی در اصفهان به جهان معرفی شود.
ریسباف را فراتر از موزه بزرگ اصفهان و با قید معاصریتش ببینیم
توجه به ویژگی «معاصریت» ریسباف در زمینه صنعت، مسئله مهمی است. بنابراین اصل مهم، ریسباف نباید فقط موزهای برای ارائه آنچه درگذشته تولید میشد باشد بلکه باید آن چیزی که امروز هم در حوزه منسوجات در ایران تولید میشود ارائه کند و نسبت به هویت تاریخی فرهنگی ایران در حوزه منسوجات از گذشته تا امروز محوریت داشته باشد. این موضوع گسترده و ویژگیهای ریسباف به لحاظ کمیت و کیفیت نشانگر این است که این قابلیت وجود دارد و باید به آن نگاهی فراتر از موزه بزرگ اصفهان داشت و عنوان یک موزه ملی را برایش در نظر گرفت.
علاوه بر اینکه، این کارخانه به دورانی از تاریخ ما تعلق دارد که کیفیت معماری بسیار متفاوت از امروز بود. این کیفیت در قیاس با وضعیت امروز ما که کارخانهها معمولا از چند سوله تشکیلشدهاند و از ارزش معماری خاصی برخوردار نیستند، بسیار قابلتأمل است.
دوری از اغتشاش معنا در تعریف کاربری تازه فضا
موضوع مهم دیگر در جریان زندگی دوباره ریسباف توجه به وحدت معناست. اگر موفقیت مجموعهای که به ایجاد آن فکر میکنیم برای ما اهمیت دارد باید این نکته را مدنظر بگیریم که این مجموعه باید یکجا باشد؛ زیرا مثلا اگر در شهربازی نمایشگاه لوازمخانگی هم برپا شود، آن مکان دو جا میشود و یک معنا مخل دیگری و این موضوع عملا باعث ناکامی هر دو و اغتشاش معنا میشود. البته میتوان رویدادهایی موقت اما نامتجانس بامعنا و کاربری اصلی در آن برگزار کرد اما باید مراقب وحدت معنا در تعریف کاربری تازه فضاها بود. پس ریسباف باید جایی با یک معنا تعریف شود؛ علاوه بر اینکه خوشبختانه اصفهان با توجه به قابلیتهای خاص و فضاهای متعددی که در اختیار دارد مشکل کمبود فضا ندارد. برفرض مثال فقط طبقه دوم میدان نقشجهان فضای فوقالعادهای دارد که هنوز مورداستفاده قرار نگرفته و همچنان خالی مانده ولی اتفاقا برای کاربری موزه مناسب است و اصفهان ازایندست فضاها زیاد دارد.
احیای ریسباف مثال کاشت گردو است نه گوجهفرنگی!
متأسفانه میانگین عمر مدیریت در ایران حدود 2 سال، دو سال و نیم بیشتر نیست و مدیران ما معمولا به این موضوع فکر نمیکنند که باید کاری را ادامه بدهند که از قبلیها تحویل میگیرند. به تعبیری مدیران ما در امر مدیریت مانند دوندگان دو صدمتر عمل میکنند درحالیکه مدیریت درست باید مانند دو امدادی باشد. آنها به این فکر نمیکنند که باید کاری را تحویل بگیرند و ادامه آن را به دیگری بسپارند بلکه میخواهند خودشان آغازگر و خاتمه ساز پروژهها باشند.
ذکر یک مثال تاریخی دراینباره شاید راهگشا باشد. در زمان شاهعباس اول فقط سردر مسجد توسط علی اکبر اصفهانی ساخته میشود و بقیه بنا به دست شاهان بعدی شکل میگیرد. ساخت اصفهان صفوی، پروژهای از میدان نقشجهان تا باغ هزارجریب است که هرکدام از شاهان صفوی قسمتی از آن را اجرا میکنند. حتی وقتی محمود افغان تاج شاهی را از سر شاه سلطان حسین برمیدارد او دو درخواست از افغانها میکند یکی نکشتن کسانی که او شفاعتشان را میکند و دوم اجازه اتمام رساندن باغ هزارجریب. تخت جمشید و بسیاری از بناهای مهم دیگر ما هم همینطور ساخته میشوند و هرکدام از پادشاهان تنها یک بخش یا بخشی از آن را در زمان حکومتشان میسازند. این نحوه عملکرد و مدیریت مصداق دو امدادی است که ما مدتی است با آن بیگانه شدهایم. در مجال دو صد متر فقط میتوان گوجهفرنگی و خیار کاشت که زود به ثمر میرسند. درحالیکه انجام کارهای اساسی مدیریتی مانند کشت درخت گردو است و سالها صبر میطلبد تا به بار بنشیند. احیای ریسباف نیز مثل کاشت درخت گردو است و باید صبورانه و سنجیده برای آن وارد عمل شد.
اینکه مدیران توقع دارند کاری زمانبر در دوره آنها به سرانجام برسد و به اسم خودشان تمام شود من را به یاد کسانی میاندازد که اصرار دارند نامشان در پایانبندی فیلمهای سینمایی بگنجد ولی حواسشان نیست که همه فیلم را میبینند نه تیتراژ را! چه کسی یادش میماند که چهکاری در دوره کدام مدیر انجامشده که آنها برایشان مهم است اسمشان در تیتراژ بیایید؟
البته این صبوری را نباید با اختلاس زمان که امری رایج در مدیریت ماست اشتباه گرفت. این هم یکی دیگر از دلایلی است که باعث میشود سازماندهی جدی در کارها صورت نگیرد. مدیران ما معمولا علت ناکامیهایشان در کارهای مختلف را کمبود منبع بامعنی پول و بودجه میدانند؛ اما تجربه 40 سال مدیریت من این است که منبع ارزشمندتری که مدیران ما از آن غفلت میکنند، زمان است. منبعی بسیار مؤثرتر از منابع مالی که متأسفانه ما عملا شاهد اسراف و ولخرجی آن هستیم و هیچکس هم به خاطر اختلاس آن مواخذه نمیشود.
تحقق رویای اصفهان برای ریسباف در گرو مطالبه گری جامعه نخبگان
چون پروژهای مانند ریسباف در ظرف مدیریتهای ما نمیگنجد باید در جای دیگری خارج از آن مطالبه گری و دغدغه مندی جدی برایش به وجود آید تا جریان مدیریتی را هدایت کند. این جایگاه و نسبت چیزی شبیه به نسبت مادر و فرزند است. درست است که از مادر کمکی به فرزند در خواندن درسهایش برنمیآید اما دغدغه آرامش و آسایش او را دارد و به همین دلیل حضورش درراه موفقیت فرزند تأثیرگذار و جدی است.
با توجه به عمر کوتاه مدیریت در کشور، نمیتوانیم انتظار داشته باشیم که مدیران این دغدغه را داشته باشند اما نخبگان و افراد دغدغه مند میتوانند این نقش را ایفا کنند. درست است که آنها پول و امکانات در اختیار ندارند اما میتوانند همت کنند و با در نظر گرفتن یک رویای واحد و مطالبهاش از مدیران وقت در هر دوره، تحقق آن رویا برای شهر را عملی نمایند. یادمان باشد وظیفه این مطالبه گری فقط بر دوش اهالی رسانه نیست بلکه جامعه دانشگاهی، متفکران، نخبگان، هنرمندان و ... هر جامعه باید این روحیه را داشته باشند. توضیح، تبیین و ایجاد سرمایه اجتماعی برای تحقق این رویا و مطالبه گری بهترین راهکار ممکن است. باور کنید این کار بهجای بودجه نیازمند علاقه، همت و پایمردی است و مگر جز این است که تاریخ گواه سابقه درخشان اصفهانیها در همت و پایمردی برای تحقق رویاهایشان است.