تلفیق داستاننویسی غربی و قصهگویی ایرانی
محمدعلی جمالزاده نویسندهای اصفهانی و از تأثیرگذارترین نویسندگان در جریان داستاننویسی ایران بوده است و بسیاری از صاحبنظران وی را پدر داستاننویسی معاصر ایران، بهویژه داستان کوتاه میدانند؛
محمدعلی جمالزاده نویسندهای اصفهانی و از تأثیرگذارترین نویسندگان در جریان داستاننویسی ایران بوده است و بسیاری از صاحبنظران وی را پدر داستاننویسی معاصر ایران، بهویژه داستان کوتاه میدانند؛ زیرا او برای نخستینبار با انتشار یکی بود، یکی نبود؛ با تلفیق داستاننویسی غربی و قصهگویی ایرانی انقلابی در نثر فارسی به وجود آورد و سبک نويسندگي واقعگرا را در ايران آغاز نمود. ارزش کار جمالزاده تنها در سادگی و روانی زبان نوشتار و استفاده از کلمات و اصطلاحات عامیانه خلاصه نمیشود؛ بلکه او این فراوردههای نوین را بهخوبی در ادبیات داستانی به کاربست. کار ارزشمند دیگر جمالزاده استفاده از پیشینه پربار قصه و حکایت و سازگاری آن با قالب داستان کوتاه بود. جمالزاده با دستمایه قراردادن موضوعات اجتماعی و بهکارگیری طنز همراه با نثری ساده و روان و آکنده از ضربالمثلها و اصطلاحات عامیانه و کنایهها و فرهنگ شفاهی مردم میخواهد تناقضات موجود در روابط اجتماعی را بهصورت شفاف در معرض دید خوانندگان قرار دهد. او در ترسیم جامعه ایرانی پیوسته به بینظمی، نابسامانی، دروغ، استبداد، تعصب کورکورانه و بیتفاوتی عوام اشاره دارد. یکی بود یکی نبود جمالزاده شامل شش داستان است که عبارتاند از: فارسی شکر است، درد دل ملا قربانعلی، دوستی خالهخرسه، رجل سیاسی، بیله دیگ بیله چغندر و ویلان الدوله. جمالزاده در این کتاب سعی کرده از شیوه سهل و روان برای نگارش استفاده کند و تا حدودی نیز این کتاب خالی از کلمات بیگانه است. وی در هر داستان برای رسیدن به اهداف موردنظر خود، آدمها و خصوصیات اخلاقی و قومی آنها و فضای محیط را با جزئیات و سایهروشنهای دقیق توصیف میکند. این مجموعه طنز با اولین داستان وی با عنوان فارسی شكر است آغاز میشود كه پیام اصلی آن اهمیت زبان است. در داستان درد دل ملا قربانعلی وی جریانات مذهبی و سنتی ایران را مورد بررسی قرار میدهد. دوستی خالهخرسه داستانی است که ماجرای آن در بستر تاریخ میگذرد. جمالزاده با استفاده از تیپهای متفاوت از اقلیمهای گوناگون ماجرا را پیش میبرد تا روایت گر یک چرخه معیوب باشد؛ خوبی کردن و بدی دیدن. در داستان رجل سياسي، نویسنده صحنههایی را از آشفتهبازار جامعه ایران را پس از استقرار مشروطه مجسم میکند. این داستان یکی از نخستین داستانهای کوتاهی است که در زیربنای روایی خود با زبان طنز از اسطوره کاوه آهنگر و ضحاک مار به دوش بهره فراوانی جسته است. در داستان بیله دیگ بیله چغندر نویسنده سعی کرده تا از زبان دو راوی داستان به توصیف وضعیت اجتماعی و فرهنگی ایران روزگار مشروطه بپردازد. ويلان الدوله با ساختاري متفاوت با پنج داستان ديگر مجموعه یکی بود، یکی نبود، موضوع بيكاري را مطرح میکند. ويلان الدوله لقبي است تحقيرآميز براي بهتصویرکشیدن ريا، تقلب، کلاهبرداری و ديگر رذايل اخلاقي كه بر كل مجموعه يكي بود و يكي نبود حاكم است. كل مجموعه داراي يك ويژگي مشترك است و آن ويژگي، معرفي قهرمان بهصورت تيپ و مجال ندادن به خواننده براي شناخت او از طريق اعمالش است.