نگاهی به اصفهان پیش از اسلام
من در کتاب «اصفهان پیش از اسلام» به تاریخ این شهر در این دوران پرداختهام. تاریخ اصفهان پیش از اسلام به سه شکل روایت شده مبنی بر آنکه مرجع آن روایات اساطیری، یا تحقیقات باستانشناسی و یا کتاب های تاریخی بوده است. مورخان دوره اسلامی درباره اصفهان پیش از اسلام نوشتهاند و چیزی از مورخان ایرانی پیش از اسلام درباره این شهر نداریم.
اصفهان امروز- علیرضا جعفری زند:
من در کتاب «اصفهان پیش از اسلام» به تاریخ این شهر در این دوران پرداختهام. تاریخ اصفهان پیش از اسلام به سه شکل روایت شده مبنی بر آنکه مرجع آن روایات اساطیری، یا تحقیقات باستانشناسی و یا کتاب های تاریخی بوده است. مورخان دوره اسلامی درباره اصفهان پیش از اسلام نوشتهاند و چیزی از مورخان ایرانی پیش از اسلام درباره این شهر نداریم.
من در تپه اشرف پنج فصل کاوش کردم و به اسناد مهمی از دو دوره سلوکی و ساسانی در این تپه برخوردم. اصفهان باستان، یک شهر بزرگ بوده و هفت شهر کوچک داشته که مرکز آن، جی یا اصفهان کنونی به مرکزیت مسجد جامع فعلی بوده است. اصفهان، باروی دایرهای شکلی هم با دروازهها و برجهایی داشته است.
به کل منطقه اصفهان، اسپهان میگفتند که بعد به اصفهان معرب شد، مرکز آن گابی بوده که بعد به گی و جی تغییر نام داده است. در کتیبه شاپور ساسانی هم به دو اسم گابی و اسپهان اشارهشده و از دوره اسکندر هم به اصفهان، اسپادانا میگفتند که تلفظ یونانی اسپهان است که واژه اسپهان هم از واژه اسب مشتق شده، سپاه هم به معنای لشکر اسبسوار است.
در کتاب یونانی «جغرافیای استرابو»، اصفهان گابی نامیده شده و در دوره هخامنشی هم این شهر، همین اسم را داشته است. گابی یا گاوه، تغییریافته واژه گاو است و انتخاب این اسم برای اصفهان، به این دلیل بوده که آریاییها اسم حیوانات سودمند را بر روی شهرهایشان میگذاشتند. اصفهان و چهارمحال و بختیاری، در دوره مادی هم، جزء ماد آتروپاتن بودند و نمیدانیم نام اصفهان در این دوره چه بوده است. آثار دوره عیلامی اصفهان هم، چندان مدون نیست، گرچه در کوه آتشگاه، آثاری از این دوره دیده میشود.
به دلیل وجود زایندهرود در اصفهان، این شهر از دوران پیشازتاریخ یعنی دوران پیش از اختراع خط موردتوجه بوده که آثار موجود در غارهای 1، 2 و 3 قلعه بزی در منطقه لنجان نشانگر این توجه هستند، ضمن اینکه آثار غار 1 مربوط به دورههای میانسنگی تا نوسنگی هستند. آثاری هم در نزدیکی قورتان مربوط به دوره مادی وجود دارد.
واژه اصفهان از واژه اسب مشتق شده و به مهاجرت آریاییها در زمان مادها به این شهر و رواج اسبسواری و پرورش اسب در آن در آن دوره اشاره دارد. در کتیبه آسور هادون، پادشاه آشوری اشارهشده که آشوریها از مادها اسب باج میگرفتند. در دوره ساسانی هم اصفهان، محل زندگی سربازان اسبسوار بود.
بطلمیوس، جغرافیاشناس یونانی هم اسم اصفهان را اسپادانا ثبت کرده که به معنی محل استقرار سپاه است. اصفهان ازنظر سوقالجیشی در مرکز ایران است و به همین دلیل، بهترین جا برای استقرار پادگانهای بزرگ و سپاهیان محسوب میشود تا امکان دسترسی به نقاط مختلف کشور برای سپاهیان یکسان باشد.
اصفهان دوره اشکانی هم اهمیت دارد و به شکل گذرا به تاریخ این دوره اصفهان اشارهشده و گاهی با نام انزان از آن یادشده است.
این یادداشت شفاهی است
دکترای باستانشناسی و مولف کتاب اصفهان پیش از اسلام