کشفرودی که داستان شد
اگر قرار باشد سالها بعد در شرح تاریخ ادبیات داستانی مشهد، از شروع گامهایی گفته شود که در به تصویرکشیدن جغرافیای این شهر و فرهنگ و آداب رسوم مردمش برداشته شده است، باید جایی از کتاب «آن روز که ریحان را آب برد» نام برده شود.
اگر قرار باشد سالها بعد در شرح تاریخ ادبیات داستانی مشهد، از شروع گامهایی گفته شود که در به تصویرکشیدن جغرافیای این شهر و فرهنگ و آداب رسوم مردمش برداشته شده است، باید جایی از کتاب «آن روز که ریحان را آب برد» نام برده شود.
داستان بلند معصومه بابایی که نشر طنین قلم آن را بهتازگی منتشر کرده است در روستاهای اطراف کشفرود و در حدود سالهای ١٣٢٠ میگذرد که متجاوزان روس در مشهد حضور داشتند. هرچند آنچه در این اثر درباره وقایع تاریخی و نیز جغرافیای حاشیه مشهد بیان شده است اندک است، در این قحطیِ بومینویسی در فضای ادبیات مشهد، کار شایستهای است که تداومش در معرفی این شهر از طریق هنر داستاننویسی، ارزنده است.
با معصومه بابایی درباره کتاب تازهاش گفتوگو کردیم، نویسنده مشهدیِ متولد ١٣۴٠ و بازنشسته فرهنگی که پیش از این مجموعه داستان «چقدر فرصت داریم» از وی منتشر شده بود.
با توجه به اینکه مکان داستان شما روستاهای اطراف کشفرود در حوالی مشهد است و اسم خود کشفرود هم در کتاب بیان شده است، چرا اسم روستاها را تغییر داده و از اسامی تخیلی مثل «چهاربید» و «آبکنار»استفاده کردهاید؟
من آن منطقه را کامل میشناسم و موقع نوشتن داستان، در ذهنم فضاهای کاملا واقعی تجسم میشد اما ترس از اینکه مبادا پس از انتشار، اعتراض شود که وقوع چنین ماجرایی در این روستا حقیقت ندارد و اصلا ریحانی وجود نداشته است، باعث شد از اسامی تخیلی برای روستاها استفاده کنم. این ترس دست نویسنده را موقع نوشتن داستان میبندد.
آغاز داستان مربوط به حدود هفت هشت دهه پیش و زمان حضور روسها در مشهد است. اطلاعاتی که در این اثر آمده است چقدر در واقعیت ریشه دارد؟
واقعیت و تخیل در کنار هم قرار گرفتهاند. مثلا وجود کلاهدرازها در روستاهای قدیم اطراف مشهد و راهزنی آنها واقعیت دارد و چیزی از حمله تاتار و ازبک کم نداشته است. هنوز هم اعقابشان هستند، ولی من نخواستم آن را به روستایی که مصداق بیرونی دارد نسبت دهم؛ یا مثلا سیلی که در داستان اتفاق میافتد واقعی است. در این واقعه انبار گندم روستا را آب میبرد، گندمها روی سطح آب پخش میشوند و فردای آن روز، زنها از روی گل ولای، گندمها را جمعآوری، و گریه میکنند. این صحنهها واقعیت دارد اما شخصیت ریحان و آب بردن او تخیلی است.
این اطلاعات را چطور گردآوری کردید؟
روایتهایی شفاهی دراینباره از نزدیکان درجه اولم شنیده بودم. پدر و مادرم و مادر همسرم این روایتها را از خانوادههایشان شنیده، و آنها را به صورت پراکنده برایم تعریف کرده بودند. البته مجموع این صحبتها خیلی کم بود. زمانی که تصمیم گرفتم داستان ریحان را بنویسم، به دنبال تکمیل این روایتهای شفاهی رفتم و از اطرافیانم پرسوجو کردم. از این گذشته، خودم سالها در این مناطق و در روستاهای امیرآباد، سیدآباد و مردارکشان درس دادهام. از پدر و مادرهای دانشآموزانم روایتهایی درباره گذشته آن منطقه و حضور روسها شنیده بودم. برخی از جملات داستان کاملا روایتهای شفاهی است. مثلا حرف پدربزرگم که به پدرم گفته بود اگر به روسها چیزی میدادی، میگرفتند وگرنه به روستاییان کاری نداشتند.
داستان شما را ١۴ راوی مختلف روایت میکنند که هرکدام تکهای از پازل ماجرا را به تصویر میکشند. موقع نوشتن، چقدر دغدغه این را داشتید که لحن این ١۴ راوی شبیه هم نشود؟
خیلی تلاش کردم و کار خیلی سختی بود. طبیعتا ایجاد کردن ١۴ راوی با لحن متفاوت آسان نیست. من تمام سعیم را کردم که این کار را انجام بدهم اما میدانم برای ساختن لحن بعضی شخصیتها مثل توران نتوانستم چندان موفق شوم. با این حال، برای نمونه، لحن ارسلان و نارگل به نظر خودم با بقیه متمایز شده است.
فارغ از اینکه داستان شما چقدر موفق بوده است، همین که دغدغه نوشتن از جغرافیای اطراف مشهد را داشتهاید ارزشمند است. چطور شد که بعد از نخستین کتابتان به این سمت حرکت کردید؟
همیشه دوست داشتم درباره مشهد قدیم و از روستاهایی که به واسطه شغلم تجربه حضور در آنها را داشتهام داستان بنویسم. زندگی مدرن شهری در بسیاری از داستانهای امروز دیده میشود اما کمتر به تاریخ گذشته مشهد در آنها اشاره شده است. زمانی از آقای سعید تشکری شنیدم که ایشان گفتند سعی کنید در داستانهایتان از سر فضای آپارتماننشینی دست بردارید و لوکیشنهایی بسازید که کمتر در داستانها دیده شده است. نمیدانم چقدر موفق بودهام اما تلاش کردم همین کار را انجام بدهم.
فکرمیکنید علت اینکه نویسندگان مشهدی درباره مکان زندگی خود، چه مشهد امروز و چه قدیم، بسیار کم داستان نوشتهاند چیست؟
نوشتن از منطقه خاص و جغرافیای معلوم سختیهای خودش را دارد. داستاننویس باید منطقهای را که میخواهد در اثرش بیاورد کاملا بشناسد تا اشتباهی رخ ندهد. مثلا اگر قرار بود من از روستای خینچماقی که در اطراف کشفرود قرار داشته است بنویسم، باید جزئیات آن مکان را هم به دست میآوردم. بومینویسی ویژگیهایی دارد که باید رعایت شود. صرف اینکه اسم یک خیابان یا محله را در داستان بیاوریم، بومینویسی نکردهایم. آوردن آداب و رسوم و گویش محلی جزو اولین چیزهایی است که داستاننویس باید در بومینویسی رعایت کند.
داستان «آن روز که ریحان را آب برد» شتابزدگیای دارد که باعث شده است از کنار بسیاری از وقایع و جزئیات داستان و حتی شخصیتپردازیها سریع عبور کنید و اثر به پختگی نرسد. این شتابزدگی ناخواسته اتفاق افتاده یا به علت تقلای شما برای هرچه زودتر منتشر کردن اثر بوده است؟
بعد از نوشتن کار و حتی چندبار بازنویسی آن، خودم آگاه بودم که برخی قسمتها هنوز میتوانند گسترش پیدا کنند و با جزئیات بیشتری نوشته شوند اما چون اولین کار بلندنویسی من بود و نوشتنش یک سال طول کشیده بود، خسته شده بودم و دیگر نمیتوانستم بازنویسیهای دوباره روی آن انجام دهم. به همین علت، کار را به ناشر سپردم.
به عنوان داستاننویس، پس از انتشار کتابتان چه دغدغههایی داشتهاید؟
مهمترین دغدغه بعد از انتشار، پخش مناسب کتاب است بهویژه اگر ناشر پخش قویای نداشته باشد. معتقدم مسئولانی که در مشهد دستاندرکار حوزه فرهنگ و کتاب هستند کار خود را بهدرستی انجام نمیدهند. اگر دقت کنید، در طول یک سال، کتابهای داستانیِ منتشرشده در شهر مشهد به ١٠ عنوان هم نمیرسد. با این تعداد اندک، چرا نباید نهادهای دستاندرکار آنها را معرفی کنند تا این آثار دستکم در خود شهر مشهد به فروش برسند؟ مگر ١٠ عنوان کتاب به چقدر هزینه تبلیغاتی نیاز دارد؟ هیچ مسئول دلسوزی در این شهر نیست که کتابهای منتشرشده را هر سال در مخزن یا کتابخانهای جمعآوری کند یا حتی با یک لوح تقدیر از نویسندگان این آثار قدردانی کند.