جای خالی متولی پیشگیری از اعتیاد در جامعه
اعتیاد به مواد مخدر پس از تصادفات جادهای، حوادث، بیماریهای قلبی، عروقی و افسردگی در رتبه چهارم طبقهبندی بار بیماریها قرار دارد و در مردان جوان ۱۳ تا ۳۱ ساله اعتیاد بعد از تصادفات جادهای، سوانح و حوادث، در مقام دوم طبقهبندی بار بیماریها قرار میگیرد.
- • برای درمان اعتیاد از چه مکانیزمی استفاده میشود و آیا روش درمان اعتیاد در دیگر کشورها هم مانند ایران است؟
- • به نظر شما چرا مردم فکر میکنند اعتیاد در کشور ما بهطور قطعی درمان نمیشود؟
- • به نظر شما بیش از حد بر متادون تأکید نمیشود؟
- • آیا برای پیشگیری بهاندازه کافی سرمایهگذاری میشود؟
- • اگر کشورها در پیشگیری هزینه نکنند باید هزینههای گزافتری در درمان بپردازند، نظر شما دراینباره چیست؟
- • آیا دارویی بهتر از متادون برای درمان یا کاهش آسیب وجود ندارد و اساسا محاسن متادون چیست که تا این حد بر آن تأکید میشود؟
- • آیا کیفیت درمان اعتیاد در تمام نقاط کشور مشابه است؟
- • در خصوص مراکز ماده ۱۶ چه نظری دارید؟
با توجه به کارآیی نسبتا پایین استفاده از رویکردهای درمانی پرهیزمدار در درمان اعتیاد، رویکرد کاهش آسیب در سالهای گذشته بهمنظور کنترل عوارض نگرانکننده اعتیاد همچون شیوع بیماریهای مختلفی مانند اچآیوی اتخاذ شد که در این روش، درمان نگهدارنده با متادون یکی از اصلیترین بخش این برنامه بود، ازآنجاکه برخی مطالعات کارآزمایی در ایران نشان داد درمان نگهدارنده با متادون مصرف مواد افیونی و تزریق مواد همچنین اقدام به خودزنی و خودکشی در زندان را کاهش میدهد، اما برخی منتقد استفاده ازاینروش درمانی برای اعتیاد هستند، ازاینرو بهمنظور بررسی اماواگرهای درمان اعتیاد با روش استفاده از متادون ایمنا گفتوگویی را با فرید براتی سده، مدیرکل دفتر پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی کشور انجام داده که در ادامه میخوانید:
• برای درمان اعتیاد از چه مکانیزمی استفاده میشود و آیا روش درمان اعتیاد در دیگر کشورها هم مانند ایران است؟
اعتیاد یک آسیب اجتماعی است که برای درمان آن مراکزی شامل انواع مراکز سرپایی، اقامتی و مراکز کاهش آسیب تعریف شده که در همه کشورها هم از همین مراکز برای درمان استفاده میکنند و نظام درمانی کشور ما جدای از نظام درمانی دیگر کشورها نیست، در دیگر کشورها بر برخی از این مراکز تأکید بیشتری شده و به برخی توجه کمتر، برای مثال در درمان اعتیاد کشور روسیه چیزی به نام متادون ندارد، اما در کشورهای غربی بیشتر بر مراکز سرپایی تأکید میشود، در کشورهای آسیای جنوب شرقی هم بیشتر بر مراکز اقامتی مانند کمپها تأکید میشود در کل درمان اعتیاد در ایران مجموعهای از تمام روشهای موجود در دنیاست.
• به نظر شما چرا مردم فکر میکنند اعتیاد در کشور ما بهطور قطعی درمان نمیشود؟
ماهیت اعتیاد در همهجای دنیا مشابه هم است، اعتیاد یک بیماری عودکننده است که کاملا با وضعیت اقتصادی و اجتماعی جوامع ارتباط دارد و مانند بیماریهای جسمی نیست که بیشتر به سبک زندگی افراد برمیگردد اما اعتیاد با بیکاری، تورم، شرایط فرهنگی و اجتماعی در ارتباط است، میزان بهبودی کامل در اعتیاد بسیار اندک است، با وجود این اما درمان اعتیاد در کشور ما تا حد خوبی بوده و بسیاری از آنها امروز در خانواده و مشغول به کار هستند و همه اینها نشانگر این است که ما از درمان عقب نیستیم، شرایط اجتماعی و اقتصادی ایران در درمان اعتیاد بسیار مؤثر است چراکه امروز با حجم بالای بیکاری درصد بسیاری از افراد معتاد بالاجبار خردهفروش مواد مخدر هستند تنها برای اینکه هزینههای زندگی خود را تأمین کنند که اگر شغل دیگری داشتند شاید هرگز به این حوزه وارد نمیشدند، بسیاری از افراد برای تحمل فشارها، استرسها و رنجها معتاد میشوند پس اعتیاد ریشههایی فراتر از یک بیماری جسمی دارد و بهنوعی بیماری اجتماعی، اقتصادی است و همه تقصیرها بر گردن دستگاهها یا ترتیبات اداری مرتبط با درمان اعتیاد نیست. اعتیاد در کشور ما در مقایسه با کشورهای دیگر شیوع بیشتری دارد و نزدیک به سه میلیون آمار رسمی اعتیاد داریم که اگر بعد خانوار اینها را هم در درگیری با اعتیاد حساب کنیم جمعیتی فراتر از این خواهد بود بنابراین طبیعی است که این امر بیشتر به چشم بیاید که مردم فکر کنند اعتیاد درمان نمیشود یا متخصصان بیشتری به حوزه درمان اعتیاد وارد میشوند.
• به نظر شما بیش از حد بر متادون تأکید نمیشود؟
بخشی از درمان مربوط به سمزدایی است که این مرحله حتی بدون دارو هم انجام میشود، بخش مهم دیگری از درمان بازتوانی است و درصد بسیاری از مؤثر بودن بازتوانی به شرایط مطلوب اقتصادی و فرهنگی جامعه برمیگردد چراکه بعد از بازتوانی و آموزش مهارتها فرد دوباره باید به همان جامعه پرآسیبی برگردد که بیکاری و تورم در آن بیداد میکند و کسی هم او را بهعنوان یک فرد درمان شده نمیپذیرد، البته این را میپذیریم که در مورد تأکید بیش از حد بر یک نوع دارو نقایصی داریم که باید برطرف شود و پروتکلها باید بهگونهای باشد که دیگر معتاد برای درمان خود به سمت غیرمجازیهایی مانند عطاریها نرود و بیمهها باید بهتر از امروز وارد کار شوند، اما بیمههای ایران چندان قوی عمل نمیکنند بههرحال همه اینها مشکلات درمان اعتیاد هستند از طرف دیگر در ایران موضوع پیشگیری هم چندان جدی گرفته نمیشود پس همه این موضوعات دستبهدست هم داده و ریشهکنی اعتیاد را سخت میکند.
• آیا برای پیشگیری بهاندازه کافی سرمایهگذاری میشود؟
پیشگیری دیرباز ده است و معمولا مدیران ما علاقهمند به نشان دادن عملکرد بالا در دوره کوتاه کاری خود هستند به همین دلیل چندان رغبتی به سرمایهگذاری در امر پیشگیری ندارند درحالیکه در دنیا امروز دیگر نه موضوعات پیشگیری بلکه پیشدستی و پیشبینی مطرح است و جالب اینکه در کشور ما هنوز موضوع پیشگیری عملیاتی نشده، اما دیگر کشورها بسیار در این موضوع جلو هستند و امروز دیگر مشکلات و آسیبها را در هر حوزهای پیشبینی میکنند تا از قبل برای آنها چارهاندیشی کنند اینها موضوعاتی است که مدیریتهای زودگذر ما اجازه آن را نمیدهد، پیشگیری در ایران مظلوم واقعشده و مسئول و متولی پیشگیری در کشور ما هنوز مشخص نیست، درحالیکه متولی درمان وزارت بهداشت و بهزیستی هستند، اما متولی خاصی برای پیشگیری نیست همچنین با وجود اهمیت پیشگیری بودجههای ضعیفی هم به آن اختصاص میدهند درصورتیکه اگر در این بخش سرمایهگذاری خوبی شود اقدامات آن بسیار مؤثرتر از بخش درمان خواهد بود.
• اگر کشورها در پیشگیری هزینه نکنند باید هزینههای گزافتری در درمان بپردازند، نظر شما دراینباره چیست؟
بله این گفته شما کاملا صحیح است، اما عرض کردم اساسا دیدگاهها و رویکردها در ایران پیشگیرانه نیست و بودجههایی که به درمان اختصاص میدهند با بودجههای پیشگیری یا کاهش آسیب قابل قیاس نیست و مشکلات نبود توجه به پیشگیری به یک یا دو دستگاه هم مربوط نیست بلکه در سطح کلان و ساختاری کشور این توجه وجود ندارد در کنار همه این موضوعات سبک زندگی ایران هم پیشگیرانه نیست و مردم ما تنها در زمان بیمار شدن به فکر درمان میافتند و این نگاه و تفکر واقعا باید تغییر کند و یک سازمان یا دستگاه هم نمیتواند آن را تغییر دهد، بلکه دستگاههای بسیاری در اصلاح نگاه به پیشگیری دخیل هستند و باید نگاه جامعه به آن تغییر کند، البته به تازگی وزارت آموزشوپرورش را برای گنجاندن موضوعات پیشگیری در دروس انتخاب کردهاند، اما عرض کردم این موضوع کار یک دستگاه نیست.
• آیا دارویی بهتر از متادون برای درمان یا کاهش آسیب وجود ندارد و اساسا محاسن متادون چیست که تا این حد بر آن تأکید میشود؟
در حال حاضر داروی بوپرنورفین خیلی بهتر از متادون است و خیلی از مشکلات متادون را ندارد و ضررهای بهداشتی و سلامتی آن کمتر است، اما این دارو نسبت به متادون گران است و اگر فرض کنیم هر میلیگرم متادون در بازار مثلا سه تومان باشد هر ورق ۱۰ تایی قرص بوپرنورفین حدود هزار تومان است، بنابراین باید این دارو بیمه شود اما بیمهها هم زیر بار این امر نمیروند پس جواب این است که درمانهای بهتر از متادون هم وجود دارد، اما گرانی آنها اجازه اجرایی کردن آن را نمیدهد، اما اینکه بگوییم درمان ما از دیگر کشورها عقبتر است این درست نیست اما وزارت بهداشت یا ستاد مبارزه با مواد مخدر میتوانند پروتکلها را به نحوی تنظیم کنند که برای افراد دریافت کننده متادون در مراکز سختگیریهای کمتری اعمال شود و ازآنجاکه در مراکز اسم و مشخصات افراد را برای در اختیار گذاشتن متادون ثبت میکنند تا وارد سامانههای ثبت اطلاعات وزارت بهداشت شود و بسیاری از معتادان علاقهمند به این موضوع نیستند، پس باید پروتکل ارائه خدمت توسط دستگاههای مربوطه به نحوی تنظیم و تسهیل شود تا این افراد به سمت مکانهای غیرمجازی همچون عطاریها نروند چراکه برای بیماران باید از یک متخصص کمک گرفت نه یک فرد بی تخصص اما در اینجا افراد معتاد حاضرند به یک فرد عطار که صلاحیت و تخصص ندارد و متادونی هم که در اختیارشان قرار میدهد سالم و خالص نیست و چه بسا با مواد دیگر مخلوط باشد مراجعه کنند اما به مراکز درمانی که هم صلاحیت دارند هم تخصص و هم متادون قابلاطمینان در اختیار دارند مراجعه نکنند و این به دلیل وجود پروتکل سخت دستگاههای مربوطه است.
• آیا کیفیت درمان اعتیاد در تمام نقاط کشور مشابه است؟
اعتقاد ما این است که باید به عدالت درمان توجه کرد و این دسترسی به درمان در همهجا وجود داشته باشد، برای مثال در برخی شهرستانهای استانهای مختلف همچنین استان اصفهان مرکز MMT وجود ندارد پس باید عدالت در توزیع مراکز درمان را ایجاد کنیم باید هزینههای درمان را کاهش داد و یارانه درمان پرداخت کرد وگرنه درمان ما به لحاظ نوع آن نسبت به بقیه درمانهای دنیا عقب نیست هرچند ممکن است در کیفیت درمان حرف باشد اما نوع آن مشابه است و تنها باید کیفیت را افزایش دهیم و این افزایش کیفیت هم با اصلاح پروتکلها، ایجاد بیمه درمان و در اختیار گذاشتن یارانه و سهلتر کردن روند درمان به مراجعان و جامعه هدف انجام میشود.
• در خصوص مراکز ماده ۱۶ چه نظری دارید؟
اصولا درمان اعتیاد درمان اجباری نیست یعنی از قانون برای یکبار که معتاد به سمت درمان بیاید میتوان استفاده کرد اما اینکه اجبار عامل اصلی درمان باشد اینطور نیست و آنجا که حرف از قانون و اجبار است هم میگویند باید بر اراده معتاد کار کرد درحالیکه در ماده ۱۶ اجبار عامل اصلی ترک است و کاملا مشخص است که با اجبار کسی درمان نمیشود. برخی از استانها مانند سیستان و بلوچستان نرخ شیوع اعتیاد بیشتری دارند و این به جهت موقعیت قرارگیری آنها طبیعی است و استان اصفهان مشکل زیادی در مقایسه با برخی دیگر از استانها در حوزه درمان اعتیاد ندارد و همه تلاش میکنند این وضعیت را تغییر دهند اما به نظر من در بازدید و سفر اخیرم به اصفهان احساس کردم شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر استان اصفهان باید هماهنگی بیشتری بین دستگاههای استان ایجاد کند و من یک ناهماهنگی در استان اصفهان دیدم که ناشی از ناتوانی شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر و تا حدودی خودمختارانه عمل کردن دانشگاه علوم پزشکی استان اصفهان است که بهتر است در کنار اینها بهزیستی قرار بگیرند و امیدوارم مسئولان استان اصفهان بتوانند هماهنگتر عمل کنند تا مشکلات این استان
کمتر شود.