ادغام دو جریان موسیقی در اصفهان
حسن منصوری از آن دست هنرمندانی است که امروزه نظیر آنها را به ندرت می بینیم؛ از یک سو دانش و توانمندی در موسیقی و نوازندگی و مرجعیت در ردیف های موسیقی ایرانی و از سوی دیگر اخلاق و تواضع و فروتنی. این بار به بهانه مراسم بررسی و نقد آلبوم ردیف سازی- آوازی مکتب اصفهان که حاصل بیش از سی سال تحقیق و کنکاش ایشان بود، به گفتوگو با این شخصیت هنری پرداختیم.
حسن منصوری از آن دست هنرمندانی است که امروزه نظیر آنها را به ندرت می بینیم؛ از یک سو دانش و توانمندی در موسیقی و نوازندگی و مرجعیت در ردیف های موسیقی ایرانی و از سوی دیگر اخلاق و تواضع و فروتنی. این بار به بهانه مراسم بررسی و نقد آلبوم ردیف سازی- آوازی مکتب اصفهان که حاصل بیش از سی سال تحقیق و کنکاش ایشان بود، به گفتوگو با این شخصیت هنری پرداختیم.
مراسم نقد و بررسی ردیف مکتب اصفهان بهانه ای شد تا گفت وگویی با شما درباره این برنامه و چگونگی گردآوری این ردیف داشته باشیم. در ابتدا قدری درباره زندگی هنری خودتان صحبت کنید.
من حدود سال 55-1354 (خورشیدی) با موسیقی آشنا شدم. در ابتدا با استاد احمد هنرمند ساز نی را شروع کردم و در ادامه برای تکمیل ردیف موسیقی خدمت استاد عباس کاظمی و استاد عباس غازی رسیدم. بیش از سی سال زحماتم منجر به گردآوری ردیف سازی- آوازی مکتب اصفهان شد که همه آنها را از اساتید خودم فرا گرفته بودم و سعی کردم با تدوین خاصی آنها را دسته بندی و به جامعه هنری ارائه کنم.
با توجه به کثرت ارائه ردیف های مختلف، شما چه لزومی در گردآوری این ردیف داشتید؟
البته زمانی که من این کار را آغاز کردم، هیچ ردیفی برای ساز نی تهیه نشده بود و باید در نظر داشته باشیم این ردیف فقط اختصاص به نی ندارد. در سال 1384 ردیف های آوازی ارائه شده در بازار فقط ردیف عبدالله دوامی و محمود کریمی بود و ردیف های دیگر خصوصی بود و بعدها ارائه شد. من به لزوم آن چندان فکر نمی کردم. بیشتر احساس وظیفه بود، وقتی مشاهده کردم چیزهایی که از اساتیدم در این ردیف فرا گرفتم، حدود 50 درصد آن در ردیف های دیگر، (به خصوص ردیف های سازی مانند میرزاعبدالله) موجود نیست.این احساس وظیفه را مرحوم استاد فرامرز پایور برای من، دو چندان کرد. در حدود سالهای 75-1374 اجراهایی در اصفهان داشتیم که استاد پایور نظارتی بر تمرینات ما داشتند. من آنجا خدمت ایشان عنوان کردم که مطالبی از اساتیدم فرا گرفته ام که حس می کنم نسبت به ردیف های تهران بسیار متفاوت است. استاد پایور خیلی خوششان آمد و من در ادامه در یک کاست سیدقیقهای بخش هایی از دستگاه سه گاه را ضبط کردم و از آقای دکتر قبادی که شاگردشان بود، خواستم به ایشان بدهند.بعد از آن نیز مرحوم پایور به کرات ما را ملزم کردند که این ردیف حتما ثبت و ضبط شود و خیلی تمایل داشتند تا
در زمان حیاتشان ردیف های ضبط شده را بشنوند. برای ضبط این ردیف من هفته ای دو روز به تهران می رفتم تا بعد از شش ماه، این ردیف در استودیو پژواک (وابسته به حوزه هنری) ضبط شد. آقای دکتر قبادی ناظر ضبط و آقای حسن عسگری صدا بردار این مجموعه بودند.
در مراسم بررسی و نقد این ردیف، منصور اعظمی کیا در سخنان خود در تحلیلی زیبا و جامع، دو جریان متفاوت موسیقی در شهر اصفهان را از زمان ابراهیم آقاباشی به بعد تعریف کرد: جریان اول از خود ابراهیم آقاباشی و نایب اسدالله و شاگردان آنها مانند مهدی نوایی و حسین یاوری و بعدها عباس کاظمی، عباس غازی و احمد هنرمند وجود داشته که بیشتر نگاه درون گرایانه به ردیف داشتند. از آن سو با شکل گیری رادیو و به میدان آمدن اساتیدی همچون حسن کسایی، جلیل شهناز، تاج اصفهانی و امثال آنها به صحنه موسیقی، نگاهی شکل گرفت که بیشتر به جنبه های زیباشناختی هنر معطوف بود و از دید عموم، سونوریته و صدادهی مطبوعی در نواخته ها و آثار این هنرمندان وجود داشت. آقای اعظمی کیا در ادامه در مورد این ردیف گفتند که ردیف گردآوری شده استاد منصوری از یک سو محتوای غنی ردیفی گروه اول را دارد و از سویی دیگر سونوریته و صدای مطبوع سازی گروه دوم. نظر شما درباره این تحلیل از ردیف شما چیست؟
به هر شکل جریانات موسیقی در جوامع مختلف مانند همه جریانات دیگر پویاست و اگر موسیقی پویا نباشد و سیالیت هنر در آن شکل نگیرد، محکوم به نابودی است. من هم به دنبال این موضوع در جریان سیال رشد موسیقی قرار گرفتم و صدای نی استاد کسایی را گوش می کردم و تحت تاثیر آن بودم و نمی توانستم زیبایی آن را کتمان کنم. از طرف دیگر می دیدم چیزهایی که از اساتیدم فرا گرفتم و آن نغماتی که در واقع مجموعه ردیف مکتب اصفهان بودند، در برخی نواخته های هنرمندان مغفول مانده است. همین امر باعث شد این دو جریان را در گردآوری این ردیف در هم ادغام کنم.در مورد این دو جریان باید بگویم از یک طرف اساتیدی مانند استاد یاوری به شیوه های نی نوازی نوین مانند استاد کسایی انتقاد داشتند و بر این باور بودند که ما نباید صدای نی را با ویولن اشتباه بگیریم و معتقد بودند صدای نی باید شخصیت مجزایی داشته باشد. شما اگر به عنوان نمونه ساز استاد یاوری را گوش بدهید و آن را با نی در قونیه ترکیه مقایسه کنید، مشاهده می کنید یک هم پوشانی از نظر سونوریته دارند. در این شیوه صدای بم به گونه ای در صدای زیر ادغام می شود. به این صورت که شما حس می کنید صدای بم به تدریج به طرف
زیر حرکت می کند یا بالعکس و شما شاید این تغییر محدوده صدایی را دیرتر حس کنید. در ساز استاد نوایی (مهدی) هم شما این هم پوشانی را می بینید که صدا به همین صورت تغییر می کند.ولی این صداها در ساز استاد کسایی کاملا تفکیک شده است. برای نی نوازی به شیوه اول می توان رنگین کمان را مثال زد که در آن مرزهای شناخت رنگ ها سخت و دشوار است. مثلا اینکه رنگ زرد به چه صورت به نارنجی و بعد به قرمز تبدیل می شود، یک حالت تدریجی و طیف گونه دارد.در کل ما این دو نوع شیوه و نگاه نوازندگی را داشتیم ولی جامعه به خاطر آن سیالیتی که موسیقی دارد، صدای نی استاد کسایی را پسندید. من هم جز و همین طیف بودم و در نهایت ردیفی را که آموخته بودم، با این صدا و سونوریته ارائه کردم ودر واقع با تعبیر زیبای آقای اعظمی کیا، این ردیف از یک سو با سونوریته استاد کسایی و از سوی دیگر با علم آن اساتید در ردیف مکتب اصفهان ادغام شده است.
این ردیف تحت عنوان ردیف سازی- آوازی مکتب اصفهان منتشر شده است.
به نظر شما این ردیف چه ویژگی ها و تمایزاتی نسبت به ردیف های موجود در تهران دارد؟این ردیف بیش از 70-60 درصد اسامی و نیز حالاتش با آنچه در ردیف های تهران موجود است، از لحاظ چارچوب قابل انطباق است.ابتدا باید در مورد اسم و یک سری تفاوت ها در این ردیف ها صحبت کنیم. برخی گوشه ها در مکتب اصفهان از نظر اسمی با ردیف های تهران تفاوت دارد ولی حالت آنها یکی است. این گونه تفاوت ها به عقیده من چندان قابل بحث نیستند و نمی شود گفت که چرا اسم ها متفاوت است. اسم بیشتر برای شناسایی است و بیشتر از هر چیزی محتوای آنها اهمیت دارد. به عنوان نمونه اگر من نام گوشه ای را به جای سملی یا سبلی، گوشه سبُلی نقل کنم، چیزی بوده که از اساتیدم شنیدم و آن را به خاطر امانت داری نقل کردم. باید توجه داشته باشیم گاهی اساتید موسیقی این امکان را داشتند تا نامی را به اشتباه روایت کنند.در ادامه برخی تمایزها به برخی تفاوت های ساختاری در این ردیف ها می رسیم. بدین صورت که برخی طبقه بندی ها در مکتب اصفهان با دیگر مکاتب متفاوت است. مثلا درآمد شور را در مکتب اصفهان رُهاب می گوییم و البته به آن رُهابی که در تهران اجرا می شود، در اصفهان مسیحی گفته می شود.
همچنین سَلمَکی که در تهران اجرا می شود، ما در اینجا شور را با آن آغاز می کنیم. ما به قرچه مکتب تهران، شهناز و به رضوی آنها، سلمک می گوییم.در ادامه اختلاف های اسمی به دستگاه راست پنجگاه می رسیم. باز در مکتب اصفهان درآمد راست پنجگاه را با یک گوشه ای به نام نوروز بزرگ (یا نوروز عرب یا نوروز کیقباد) آغاز می کنیم که با شروع درآمدی که در مکتب تهران اجرا می کنند، تفاوت فاصله ای دارد.بنابراین در مکتب اصفهان نمی گوییم دستگاه شور و درآمد شور؛ بلکه می گوییم دستگاه شور و درآمد رُهاب و بعد از چندین گوشه می رسیم به فاصله شور که منطبق با سلمک مکتب تهران است.در راست پنجگاه مکتب اصفهان هم گفته نمی شود دستگاه راست پنجگاه و درآمد راست؛ بلکه گفته می شود دستگاه راست پنجگاه و درآمد نوروز بزرگ (یا نوروز عرب یا نوروز کیقباد) که فواصل آن با درآمد راست پنجگاهی که در تهران روایت می شود، اختلافاتی دارد. سپس در ادامه بعد از اجرای چند گوشه به درآمد راستی می رسیم که در تهران به آن داد می گویند.اما از دیگر تفاوت هایی که وجود دارد، این است که خیلی از گوشه ها در مکتب اصفهان ساختار ریتمیک دارند. چه این ریتم آشکار باشد، چه این ریتم پنهان.
در نشست بررسی و نقد این ردیف، استاد اعظمی کیا نقدهایی به مجموعه گردآوری ردیف شما داشتند. اگر موافقید برخی از آنها را مطرح می کنیم تا پاسخ شما را هم بدانیم. نخستین نقدی که ایشان داشتند، مربوط به چیدمان گوشه ها میشد که معتقد بودند برای امر آموزش باید نگاهی مکانیکی داشته باشیم و نه احساسی و برای این منظور گفتند بهتر بود گوشه ها را بر اساس نت شاهد و درجات گام مرتب می کردید.نظر شما در مورد نخستین نقد آقای اعظمی کیا چیست؟
این دیدی است که بعد از مدون شدن ردیف میرزا عبدالله در موسیقی ما پیدا شد. ولی اتفاقا من معتقد به چیدمان احساسی بودم. شما اگر نوارهای استاد کاظمی را گوش کرده باشید، به هیچ وجه در آن رعایت چیدمان نشده بود و این نشان می دهد که موسیقی اصفهان کاملا تابع احساس بوده است. البته من سعی کردم که در این وسط تعادلی به وجود بیاورم.
یکی دیگر از نقدهای آقای اعظمی کیا مربوط به ایرادهای خوانشی بود که از جانب ایشان نمونه هایی ایراد شد. ایشان معتقد بودند که به خاطر امانت داری، گاه به شعر آسیب وارد شده است. نقد دیگر اینکه معتقد بودند یک سری گوشهها تکراری بوده؛ بدین صورت که هم بحر عروضی گوشه ها یکی بوده و هم حالت آنها ولی نام آنها تفاوت داشته است. نظر خودتان در این مورد چیست؟
اتفاقا شاگردان من می دانند که در کلاس ها چقدر به درست ادا شدن شعر اهمیت می دهم. خواننده ای که ردیف را فرا گرفته و می خواهد کاری را ارائه بدهد، کاملا موظف به حفظ امانت در شعر است و به هیچ وجه نمی تواند کاری بکند که ملودی، شعر را از بین ببرد. حال اگر من خودم چنین عقیده ای دارم، چرا این نقص را در کارم دارم؟ به واسطه اینکه ما در مورد این ردیف نوشتیم: ردیف سازی و آوازی.وقتی شما ساز می زنید ملزم به رعایت افاعیل عروضــــی هستید تا مــــلودی را کامــل بیــــان کنید. (در این بخش جناب منصوری در گوشه شهابی این شعر را برای نمونه با آواز خواندند: «مرا پرسی كه چونی؟ چونم ای دوست»، ولی در زمان خواندن کلمه «چونم» را به خاطر رعایت عروض به صورت «چو-نمِی» ادا کردند.)
البته توجه داشته باشید در زمان آموزش تمام اینها به هنرجو گفته خواهد شد.
همچنین در مورد اینکه آقای اعظمی کیا فرموده بودند در برخی گوشه ها هم بحر عروضی و هم حالت یکی بوده؛ ولی نام گوشه ها متفاوت شکل گرفته است، باید بگویم برخی قدما بر این عقیده بودند حتی اگر تمپوی یک آواز را هم عوض کنیم، یک گوشه دیگری حاصل می شود که البته به خاطر امانت داری این اسامی حفظ شده است. ضمن اینکه تعداد این گوشه ها زیاد نیست و شما این تکرار را در ردیف های دیگر نیز مشاهده می کنید.همــــچنین در مــــورد دو گوشــــه خســــروانی و صــــفا از دستگاه شور که ایشان فرموده بودند که شـــــبیه هم و تکراری اســـت، اگر چه بحر عروضـــــی این دو گوشــــه همــــســـــان است، ولی در اجرا خصــــوصا در اجرای خرده تحریرها . همچنین در ایست دو گوشه و بسط و گسترش آنها تفاوت وجود دارد.همچنین در مورد گوشه ضربی مخالف هم که آقای اعظمی کیا نقد کردند، اگر ایشان گوشه را با ساز امتحان میکردند متوجه میشدند که کاملا فواصل مخالف است ونه حصار...؛کما اینکه خانم ملوک ضرابی هم تصنیفی در همین حالت اجرا کرده اند.
سپاسگزارم جناب آقای منصوری از اینکه در این مصاحبه شرکت کردید.