گرافیتی بودن یا نبودن؛ مسئله این است
گرافیتی بودن یا نبودن، نبود فضای رشد برای هنرهای شهری خودجوش در اصفهان و نقش شبکههای اجتماعی در یکشبه شهرت بخشیدن به افراد، بعضی از بحثهایی بود که بعد از نقاشی دیواری خودجوش «دستهای رنگی» علی میرزایی مطرح شد.
چهار مرد جوان در مقابل درِ بسته مغازهای ایستادهاند و کف دستهای آغشته به رنگ خود را در مقابل دوربین گرفتهاند. دو دیوار دو طرف آنها هم پر از نقوشی رنگی است که از کوبیدن دستهای آغشته به رنگ آنها به دیوارها حاصلشده است.
این عکسی است که علی میرزایی، هنرمند نقاشی و هنر شهری، از خودش و سه نفر از همکارانش با عنوان حرکت خودجوش «دستهای رنگی» در صفحه اینستاگرام خود منتشر کرد.
او بعداً گفت که انتخاب عنصر دست در این اثر، نمادی از ثبت بدن و حضور هنرمند در بدنه شهر بوده است. میرزایی انتخاب سه مکان اجرای اثرش را هم اینچنین توجیه کرد که نزدیکی گالری نقش خانه حوزه هنری در خیابان آمادگاه، اطراف یکی از دانشکدههای دانشگاه هنر در پشت میدان نقشجهان و ساختمان دانشکده دیگر دانشگاه هنر در کوچه سنگتراشها را به دلیل اینکه پاتوق هنرمندان اصفهان بوده، انتخاب کرده تا این حرکت به مکالمهای با هنرمندان تبدیل شود.
این مکالمه اما چندان دوستانه نبود و طبیعتاً بهجز هنرمندان، مردم عادی هم به این اتفاق واکنش نشان دادند. عدهای در شبکههای اجتماعی، با فحاشی و نگاهی اقتدارگرایانه و عصبی، خواستار برخورد با هنرمندان شدند. گروهی ملایمتر برخورد کردند و فراخوان تجمع برای پاککردن آثار را دادند و برخی هم اقدام به از بین بردن آثار کردند. آثاری که درنهایت شهرداری آنها را حذف کرد، بعدازآن که مهدی بقایی، مدیرعامل سازمان زیباسازی شهرداری اصفهان اعلام کرد اجرای نقاشی دیواری در شهر، تنها با اخذ مجوز از سازمان زیباسازی شهرداری اصفهان امکانپذیر است.
گروهی دیگر هم معتقد بودند این اثر علی میرزایی و همراهان او تنها برای به دست آوردن شهرت و نوعی اغتشاش گرایی و وندالیسم بوده، چراکه اجرای یک اثر هنری در مکانی عمومی به برنامهریزیهای آگاهانه نیاز دارد. چنین افرادی اغلب به حفظ سنتها اهمیت دادند و معتقد بودند هنرمندی که هویت خود را بهدرستی نمیشناسد و مقلد هنر غرب است، نمیتواند اثر ماندگاری خلق کند.
فریدون اللهیاری، مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان، یکی از مسئولان طرفدار این تفکر بود و طبیعتاً به همین دلیل تهدید کرد که اگر این نقاشیها از بافت تاریخی محله سنگتراشها پاک نشود، از عاملان آن شکایت میکند.
عدهای هم البته این اثر را نوعی هنر شهری خودجوش دانستند و این پرسش را مطرح کردند که چرا شهروندان به مجسمهها و نقاشیهای دیواری عجیبوغریبی که شهرداری دستاندرکار نصب آنها در سطح شهر است، واکنشی نشان نمیدهند و سؤال خود را چنین جواب دادند که دلیل واکنشهای عصبی به اثر میرزایی، بیتوجهی به ماهیت انتقادی هنر شهری در اصفهان است. برخی طرفداران کار او هم، اثر او را تا سطح جنبش بالا بردند و آن را موجب توجه به شهر و فضای اجتماعی دانستند. کسانی که معتقدند گرافیتی اصفهان سالها است به طبقه بالای مجتمع عباسی در خیابان آمادگاه تبعیدشده و این به خاطر تعصب اصفهانیها در داشتن دیوارهای تمیز و سفید است.
این افراد از حق حضور آثار گرافیتی بر دیوارهای شهر دفاع کردند، هنری که بخشی از پاپ آرت است و ذاتاً معترضانه، آنارشیستی و مخفی و به همین دلیل، حضور آن بر دیوارهای شهر، باعث پویا شدن شهر و شنیده شدن صداهای مختلف میشود و فضای مرده آن را چالشیتر میکند.
برخی علاقهمندان به گرافیتی اما این آثار را در زمره هنر گرافیتی ندانستند، آثاری که به نظر آنها ارزش هنری و اجتماعی نداشت. آنها این پرسش را پیش کشیدند که اگر یک گرافیتی ضعیف بود، باید با آنچه کرد، بهویژه با توجه به ماهیت خودجوش این هنر و این موضوع که این قالب هنری، به دنبال تأیید جامعه هنری که سرمایه دارانه ترین نگاه به هنر است، نیست. آنها این پرسش را هم مطرح کردند که آیا واکنش مخاطب به این اثر در راستای خواسته هنرمند بوده یا هنرمند هم از این واکنش غافلگیر شده و اینکه آیا این واکنشها اثر را بهپیش برده یا ابتر گذاشته است.
مسئله دیگری که این افراد پیش کشیدند، این بود که هنرمندان گرافيتي، اغلب ناشناس هستند و هدفشان اغلب ساخت اثر برای اعتراض است، نه به نمایش گذاشتن خود، اين پروژه اما با هياهویی که هنرمند آن با اشتراک عکسهایی از اثرش در شبکههای مجازی به راه انداخت، با گرافیتی بودن تعارض دارد، ضمن اینکه هنرمندان گرافیتی دیگر کشورها، با خلق آثار باکیفیت و بامفهوم، ابتدا خود را با ایجاد جریانهای جدید ثابت کرده و سلیقه و دیدگاه مردم نسبت به گرافیتی را تغییر دادهاند، درحالیکه هدف اثر سطحی میرزایی توجیه نشده بود و این نقاشیها، بیشتر از اینکه اثری هنری باشد، نوعی آلودگی بصری بود.
میرزایی هم البته این اثر را فاقد وجه زیبایی شناسانه و تنها رسانهای برای اعلام حضور هنرمند با ثبت دست رنگیاش دانست و اعتراض او به اینکه شهر را برای خلق اثر از او گرفتهاند. او این سؤال را هم مطرح کرد که چرا با تخریبهای شهرداری و مالکهای خصوصی در بافتهای تاریخی چنین برخورد نمیشود و رفتار خود را چنین توجیه کرد که با این کارش، توجه شهروندان را به تخریب این بافتها جلب کرده است.
حال سؤال اینجا است که این توجیه چقدر از جانب مردم عام و اهالی هنر قابلقبول است؟ در شرایطی که میرزایی بهجای گنجاندن مفهوم اعتراض در متن اثرش، مجبور است این اعتراض را برای مخاطبان توضیح دهد و البته کمتر میتواند آنها را با توضیحات خود قانع کند. گویی در این آشفتهبازار زیاد بودن دست هنرمندان، شبکههای اجتماعی راههای جدیدی برای مطرحشدن یکشبه برخی فراهم کردهاند، افرادی که شباهت چندانی به هنرمندان گمنام و معترض گرافیتی ندارند.