کتابفروشی امید؛ ورق زدن زندگی روی پیشخوان
بهزاد احمدزاده، مردی آرام، خوشبرخورد و متین، کتابفروشی باسابقه امید که یادگار پدر و از کتابفروشیهای پرطرفدار دهه 1340 اصفهان است را همچنان اداره میکند. گرچه او یک شیفته و خواننده وفادار روزنامههاست و سالهاست نقدهای ستوننویسهای روزنامهها را دنبال میکند اما نگاه خودش به زندگی در جامعهای که آنسوی پیشخوان در جریان است، نیز عمیق و موشکافانه است.
یکی از معدود کتابفروشیهای باسابقه شهر که هنوز تداوم خود را حفظ کرده، کتابفروشی امید در خیابان فلسطین (شاهعباس خاکی سابق) است. این کتابفروشی حالا با حدود نیمقرن از فعالیت مستمر، دو دهه است که نه بر کتاب که بر روزنامهها و مجلات، تمرکز کرده، مطبوعات چاپی که به گفته مدیر این کتابفروشی، بهزاد احمدزاده، دورهشان همچون نسل دایناسورها رو به انقراض است.
حالا امید، کاملترین فروشگاه مطبوعاتی در اصفهان است و طیف وسیعی از مطبوعات و نشریات سراسر ایران که حتی در بسیاری از دکههای مطبوعاتی چهارباغ عرضه نمیشود را اینجا میتوان سراغ گرفت، در چینشی هوشمندانه که صدها عنوان مجله تقریباً در گروههایی با شباهتهای موضوعی کنار هم چیده شده و هر نشریهای به نسبتِ نزدیکیاش با موضوعات خانوادگی، در قفسههای میانی در دسترستر، قرارگرفته است.

در دهه 1340 این کتابفروشی، پاتوق شماری چهرههای فرهنگی شهر نیز بود و حضور اشخاصی چون محمد حقوقی، منتقد ادبی و هوادار دو آتشه فوتبال چه برای تهیه کتاب و نشریات و چه البته برای گپ و گفت با مصطفی احمدزاده، پایهگذار خوشمشرب این کتابفروشی، پای بسیاری دیگر از هواداران شعر و ادب و روشنفکران آن دوره را نیز به کتابفروشی امید بازکرده بود.
مصطفی احمدزاده، اهل خرمشهر، حالا در سنین کهولت است و دیگر توان آمدن و تعریف از سالهای گذشته را ندارد، دوستانش نیز اغلب درگذشتهاند. او در جوانی زمانی که شهرهای کارگری آبادان و خرمشهر مرکز جنبش چپ در ایران بود، در پی موج سهمگین سرکوب چپها در اوایل دهه 30 به اصفهان مهاجرت کرد، چه اندک زمانی بود، با دختری اصفهانی هم ازدواجکرده بود. ابتدا در چاپخانهای در خیابان نشاط مشغول شد و پس از چند سال این کتابفروشی را تأسیس کرد.
سالهای 1340 کتابفروشیهای عمده شهر حوالی چهارباغ، خیابان سپه و همین حدود نشاط و چهارراه نقاشی بود. از کتابفروشی تأیید و شهریاری در چهارباغ گرفته تا ثقفی و شهریار در سپه و تدین و امید در چهارراه نقاشی و شاهعباس خاکی.
حال بهزاد، فرزند مصطفی احمدزاده، کتابفروشی امید را مدیریت میکند، یک مهندس معدن از دانشگاه تهران که در گرماگرم دوره کوتاه رونق مطبوعات در دو سه سال آخر دهه 1370 همزمان با پایان دوره تحصیلات عالیاش، به اصفهان بازگشت و امید را جانی تازه داد و غرق در دنیای کتاب و روزنامه، کسبوکار در معدن را به فراموشی سپرد.
وی میگوید: «علاقه بسیاری به خواندن مطبوعات داشته و دارم. در آن زمان، خواندن روزنامهها از فروختن آنها برایم مهمتر بود. تعداد زیادی روزنامه با خود به خانه میبردم و تا ساعت سه و چهار صبح، روزنامه میخواندم، بهطوریکه خانواده از دستم عاصی شده بودند. روزنامههایی که میخواندم از هر دو طیفِ بهاصطلاح راست و چپ بود. از کیهان گرفته که هنوز روزی نیست که آن را نخوانم تا دیگر روزنامههای آن دوره همچون سلام، جامعه، صبح امروز، فتح، ندای آزادی، خرداد، صبح آزادگان و پرشمار دیگر.»
این غلیان شوق خواندن در بهزاد احمدزاده آنگونه که خود میگوید از همان سالهای آغازین دبستان با او رشد کرد: «تا جایی که به یاد دارم، از همان کودکی به کتابفروشی حاجی میآمدم، پدر و برادر بزرگم اینجا را راه انداخته بودند. گوشهای مینشستم و مشغول خواندن میشدم. بعد هم که کمی جلوتر رفتم، در سنین جوانی تا ساعت سه و چهار صبح در خانه، کتاب دست میگرفتم و میخواندم؛ از داستان دو شهرِ چارلز دیکنز و ربهکای دافنه دوموریه گرفته تا سووشون سیمین دانشور فرقی نداشت، هرچه بود را میخواندیم و هر چه بود پرفروش بود.»
وی میگوید: «شوق خواندن در دهه 1340 و بهویژه 1350 در کل جامعه فراگیر بود. برخلاف این روزها، در آن زمان کمتر کسی به کتابفروشی ما میآمد و غیر از کتاب، هدیه دیگری انتخاب میکرد. حالا از جامدادی و هرآن چیز دیگری که فکرش را کنید، برای هدیه میبرند غیر از کتاب.»
وی ادامه میدهد: «در آن سالهای دهه 1340 و 50 در کتابفروشی امید هم بهرسم سایر کتابفروشیهای قدیم شهر، یکطرف مغازه، کتابهایی بود که کرایه میدادیم و مردم با ولعی تمام میآمدند و کتاب کرایه میکردند؛ شبی یک ریال. کتاب البته قیمتی نداشت، مثلاً 30 ریال یا 40 ریال بود؛ اما همین را هم نداشتند و میآمدند کرایه میکردند و برای آنکه هزینهشان بالا نرود هر چه سریعتر یکی دو شبه تمامش میکردند.»
بهزاد از دهه 1350 که همزمان با نوجوانیاش بوده و سرش در کتاب، چندان خاطره خاصی ندارد، دهه 1360 با فوتبالهای محلات و البته سربازی در زمان جنگ و عملیات کربلای 4 و حضور در جبهه بین فاو و امالقصر سال 65 تا 67 اما پرخاطره است. او میگوید: «مسیر رفتوبرگشت از آبادان به فاو فقط از طریق آبی میسر بود. ازاینرو وسیلههایی ساخته بودند به اسم خضر، یونولیتهایی خیلی بزرگ باضخامت یک متر و ابعادی حدود 15 در 7 متر که خودروها را روی آن قرار میدادند و با قایقهای موتوری که با سیم بکسل میکشاندنشان، چون ناوگانی بهسوی فاو در رفتوآمد بودند و یکسری هم سدهای خاکی و پل ساخته بودند برای عبور و مرور. شطالعرب شنا کردن خیلی سخت است؛ خروشان است و پرعمق و من همیشه با خودم فکر میکردم که اگر هواپیماهای عراقی اینها را زدند، چه میشود؟ و همین هم شد.»
حال بهروز احمدزاده برابر روزنامهها و مجلات پرتعدادی قرار دارد که ازجمله به کار طرح پرسشهای پراکنده امروزین از دل جامعه میآیند و گشتن به دنبال پاسخی بر آنها. اما او معتقد است که زمانه عوضشده و کارکردها نیز. شاهدش از غیب میرسد.
خانمی که با پسر 10 سالهاش به کتابفروشی امید آمده 10 نسخه متفاوت از مجلههای تاریخ گذشته جدول را یکجا میخرد و میگوید: «اینها برای سرگرمی یک هفته کافی است.» مشتری دیگری میپرسد، مگر سریالهای ماهوارهای را نمیبینید و پاسخ میشنود: «همهشان بیارزش است و بهدردنخور.» ماجرایی که گوشزد میکند، مطبوعات نهتنها به خاطر وجه آگاهیرسانی که با جنبههای سرگرمکنندگیشان هم که ازقضا امروزه پررنگتر است، در جامعه نقش ایفا میکنند. دو کارکردِ در برخی موارد متناقض.
«جامعه تغییر کرده. در سالهای اواخر دهه 50 مردم از مسائل مادی مبرا بودند. تجملات آنگونه که در یک دهه اخیر به سبکی فراگیر از زندگی بدل شد، چنین سابقهای نداشت و به نظر میرسد در فقدان فرهنگ مطالعه و کمرنگ شدن جذابیتهای رسانههای چاپی جامعه در پیدا کردن راهش ممکن است که به چه بیراههها که نیفتد.»
«جامعه عوضشده است. دهه 1350 مردم اهل کتاب و روزنامه و مجله بودند، اما جوانان امروزی رغبتی به این شیوه از مطالعه ندارند. مردم امروز وقت دارند که 45 دقیقه در صف پیتزا منتظر بمانند اما فرصت 10 دقیقه کتابخوانی را ندارند. دانشجویان امروز خیلی بیش از آنکه کتاب و روزنامه بخوانند، کلش اف کلنز بازی میکنند. جامعهشناسان باید روی این موضوعات کار کنند و بههرروی چارهاندیشی کنند.»
جامعه عوضشده اما نتایج این تحولات ممکن است که چهبسا غیرمنتظره هم باشد. دورهای ظاهراً مردم زیادی سرشان به کتاب گرم بود و حالا کمی هم کلشآف کلنز برای تعادل ذائقه بد نباشد!