خلق رنگ به شیوه پدران

رنگرزی گیاهی به دلیل کم¬آبی و اقتصاد نابسامان فرش و تغییر ذائقه بازار، این روزها رواج چندانی ندارد، اما هنوز تک¬وتوک رنگرزی گیاهی در اصفهان به این فعالیت اصیل ادامه می‌دهند. برادران نواب¬ از باسابقه‌ها در رنگرزی طبیعی اصفهان هستند.

خلق رنگ به شیوه پدران

اتاقی کوچک با دیوارهای سیاه­شده، کیسه‌ای از نخ‌های پشمی رنگ­به­رنگ و تعدادی شلوار که برای رنگ شدن در گوشه کارگاه تلنبار شده، وارد رنگرزی نواب که می­شویم، اول این­ها را می­بینیم و بعد می­رسیم به سه پاتیل بزرگ رنگرزی گیاهی آن­ها.

اینجا یکی از بازمانده­های صنعت قدیم رنگرزی است. کارگاهی که حمیدرضا و علیرضا نواب دانشمند، صاحبان رنگرزی نواب بزرگ، در آن رنگ می­سازند و رنگ می­بازند. آن­ها که چهار نسل است از راه رنگرزی روزگار می­گذرانند، 15 سال است در کارگاهشان در خیابان باهنر رنگرزی می­کنند. کارگاهی که از آن، زیاد گزارش تهیه‌شده و یک فیلم مستند هم درباره­اش ساخته‌اند. آن­ها پیش‌ازاین هم ۱۵ سال در یک کارگاه و ۳۰ سال در کارگاه دیگری فعال بوده‌اند. پدرشان هم رنگرزی قدیمی است و پدربزرگشان، حسین نواب دانشمند هم در محله آسیاب یک­پری اصفهان کار می‌کرده و او هم زیر نظر پدرش بوده و پدر او هم از دایی‌شان، سید احمد ابریشم‌کار یاد گرفته است.

نواب­ها تعریف می­کنند که پاتیل­های امروز با گاز روشن می­شوند، اما پاتیل­های گذشته سوخت دیگری داشته است. آن­ها می­گویند: «فضولات شتر و خار را در زیرزمین دفن و نوعی پاکوره گرم ایجاد می‌کردند تا پاتیلی که در زمین جاسازی‌شده، یخ نکند. نزدیک به ۱۵پاتیل یا خُم رنگرزی هم داشتند که هرکدام مخصوص یک رنگ بود.»

اصفهان، امروز نزدیک به پنج رنگرزی دارد که بسته به تقاضای بازار برخی صنعتی، برخی شیمیایی، برخی گیاه شیمیایی و برخی گیاهی کار می‌کنند. علت این تعداد کم رنگرزی­ها، به گفته برادران نواب­ بازار نامساعد فرش دستباف و تعداد کم سفارش برای رنگ کردن ابریشم، کرک و پشم طبیعی از قِبَل آن است. «گیاه هم گران شده و دستمزد کارگر رنگرزی هم بالا است و به ضرر سفارش­دهنده است که سفارش رنگ کردن گیاهی الیاف را به رنگرز بدهد.»

رنگرزی گیاهی به آب زیاد، چشمه، مادی، مکینه و رودخانه هم نیاز دارد تا جرم کرک بیرون بیاید و رنگ آن، مخملی­تر شود. مصرف آب و گاز آن هم بالا است. دیگر کارگرها هم طاقت ندارند برای رنگرز شدن ۱۰ سال پیش استادش بماند و شاگردی کند. امروز تعدادی رنگ در بازار، مد است و شاگرد تنها آن­ها را یاد می‌گیرد و اگر در این مدت برای خودش رنگرزی دایر کند و رنگ­های جدیدی مد شود، نمی­تواند آن­ها را دربیاورد، چون به‌اندازه کافی شاگردی نکرده است.

انواع رنگرزی گیاهی، شیمیایی گیاهی یا شبیه گیاهی، شیمیایی و صنعتی داریم که بر اساس سفارش مشتری کار می‌شود. پشم را برای فرش و گلیم­های لرهای بختیاری و کرک و ابریشم را برای فرش­های اصفهانی رنگ می­کنند. برادران نواب­ درباره مواد رنگرزی گیاهی هم می­گویند: «رنگ آبی را با گیاه نیل درمی‌آوریم. با پوسته انار رنگ کرمی می‌سازیم و برای ساختن رنگ مشکی هم آن را در آخر اضافه می­کنیم. زاج سفید برای زیرسازی و افزایش ثبات رنگ گیاهی است و پوسته گردو برای تیره‌تر کردن همه رنگ­ها. برای درآوردن رنگ زرد به شیوه گیاهی شیمیایی هم از پوسته گردو، رناس و رنگ زرد شیمیایی آلمان و برای درآوردن آن به شیوه گیاهی از گیاه اسپرک، برگ مو و گندل استفاده می‌کنند. اسپرک، زردی درخشنده و شفافی دارد و گندل، کمی ته­مایه سبز.» به گفته آن­ها، رنگ گیاهی دوام بیشتری دارد و با گذر زمان درخشان‌تر می‌شود. آن‌ها در روزهای ابری یا با نور مصنوعی هم سفارشی کار نمی‌کنند. یک رنگ در تابستان و زمستان هم به دلیل تفاوت درجه تابش نور، متفاوت درمی­آید.

«روزی که ما به کارگاه آن‌ها می­رویم، از صبح تا ظهر ۲۵ کیلو ابریشم را برای یک فرش سه در چهار به رنگ مسی سفارشی درمی‌آورند. برای این کار اول کلاف‌های خام و سفید ابریشم را یکی­یکی در آب جوشیده پاتیل مخصوص کلاف‌­ها خیس می­کنند. بعد پوسته گردو و رناس سابیده­شده را در آب جوشیده پاتیل مخصوص رنگ می­ریزند. وقتی رنگ جوشید، زیر پاتیل را خاموش می‎‌کنند. بعد یک سطل رنگ از پاتیل رنگ‌ها در پاتیل ابریشم‌ها می‌ریزند و کلاف­کلاف ابریشم‌ها را در آن می‌گردانند. بعد پیمانه­پیمانه و به‌تدریج رنگ از پاتیل رنگ به پاتیل کلاف‌های ابریشم اضافه می‌کنند تا رنگ پرده به پرده سیر شود. رنگ را برای رنگ کردن ابریشم یک­باره نمی­ریزند تا اگر سیرتر از رنگ مورد نظرشان شد، از دستشان خارج نشود، گرچه برای رنگ کردن کرک باید رنگ را یکباره ریخت. در مرحله بعد، آن‌ها پیمانه دوم رنگ را داخل پاتیل می‌ریزند و بعد دوباره کلاف­کلاف ابریشم­ها را در آن می­گردانند. بعد کمی از نخ‌های ابریشم را می‌برند و می‌گذارند در آفتاب تا خشک شود و ببینند چه رنگی شده و با نمونه مقایسه کنند. نخ را هم بر روی لبشان می‌گذارند تا اگر خشک‌شده، ببینند رنگ مغز و روی نخ درآمده یا نه. اگر رنگ نخ از رنگ سفارش داده­شده روشن­تر باشد، یک پیمانه رناس برای قرمزتر شدن به آب اضافه و دوباره کلاف­ها را رنگ می­کنند. آن­ها همیشه کلاف­ها را برای رنگ کردن دو دور در پاتیل می­چرخانند، دور اول رنگ کلاف اول سیرتر و رنگ کلاف آخر بازتر است، کلاف­ها را دور دوم، خلاف جهت بار اول در پاتیل می­چرخانند تا این بار کلاف اول بازتر و کلاف آخر سیرتر باشد و آخر دست، خر آرنگ همه کلاف­ها یکدست شود. چند بار دیگر نخ­ها را برای آزمون رنگ می­برند و اگر لازم بود، یک پیمانه رنگ در پاتیل­ها می­ریزند. اگر رنگ سفارشی نباشد، آخرسر کلاف­ها را در آب خودش می­جوشانند تا شیره رنگ از آن­ها بیرون بیاید و رنگ ثابت و پخته شود. مرحله نهایی کار، چلاندن و چوب بستن کلاف­ها است. اول هر کلاف را جداگانه روی خرک یا پیچک می­بندند و آب­گیری می­کنند و بعد روی چوب­بست در آفتاب پهن می­کنند تا یک روز بخشکد.

کلاف­های پیچیده شده بر چوب­بست­ها منظره زیبایی می­سازد. شبیه چند بند رخت موازی که نخ­های رنگی خیس روی آن پهن کرده­اند. رنگرزی با همه سختی­هایش، دنیایی از رنگ است.

ارسال نظر

اخرین اخبار
پربیننده‌ترین اخبار