خلق رنگ به شیوه پدران
رنگرزی گیاهی به دلیل کم¬آبی و اقتصاد نابسامان فرش و تغییر ذائقه بازار، این روزها رواج چندانی ندارد، اما هنوز تک¬وتوک رنگرزی گیاهی در اصفهان به این فعالیت اصیل ادامه میدهند. برادران نواب¬ از باسابقهها در رنگرزی طبیعی اصفهان هستند.
اتاقی کوچک با دیوارهای سیاهشده، کیسهای از نخهای پشمی رنگبهرنگ و تعدادی شلوار که برای رنگ شدن در گوشه کارگاه تلنبار شده، وارد رنگرزی نواب که میشویم، اول اینها را میبینیم و بعد میرسیم به سه پاتیل بزرگ رنگرزی گیاهی آنها.
اینجا یکی از بازماندههای صنعت قدیم رنگرزی است. کارگاهی که حمیدرضا و علیرضا نواب دانشمند، صاحبان رنگرزی نواب بزرگ، در آن رنگ میسازند و رنگ میبازند. آنها که چهار نسل است از راه رنگرزی روزگار میگذرانند، 15 سال است در کارگاهشان در خیابان باهنر رنگرزی میکنند. کارگاهی که از آن، زیاد گزارش تهیهشده و یک فیلم مستند هم دربارهاش ساختهاند. آنها پیشازاین هم ۱۵ سال در یک کارگاه و ۳۰ سال در کارگاه دیگری فعال بودهاند. پدرشان هم رنگرزی قدیمی است و پدربزرگشان، حسین نواب دانشمند هم در محله آسیاب یکپری اصفهان کار میکرده و او هم زیر نظر پدرش بوده و پدر او هم از داییشان، سید احمد ابریشمکار یاد گرفته است.
نوابها تعریف میکنند که پاتیلهای امروز با گاز روشن میشوند، اما پاتیلهای گذشته سوخت دیگری داشته است. آنها میگویند: «فضولات شتر و خار را در زیرزمین دفن و نوعی پاکوره گرم ایجاد میکردند تا پاتیلی که در زمین جاسازیشده، یخ نکند. نزدیک به ۱۵پاتیل یا خُم رنگرزی هم داشتند که هرکدام مخصوص یک رنگ بود.»
اصفهان، امروز نزدیک به پنج رنگرزی دارد که بسته به تقاضای بازار برخی صنعتی، برخی شیمیایی، برخی گیاه شیمیایی و برخی گیاهی کار میکنند. علت این تعداد کم رنگرزیها، به گفته برادران نواب بازار نامساعد فرش دستباف و تعداد کم سفارش برای رنگ کردن ابریشم، کرک و پشم طبیعی از قِبَل آن است. «گیاه هم گران شده و دستمزد کارگر رنگرزی هم بالا است و به ضرر سفارشدهنده است که سفارش رنگ کردن گیاهی الیاف را به رنگرز بدهد.»
رنگرزی گیاهی به آب زیاد، چشمه، مادی، مکینه و رودخانه هم نیاز دارد تا جرم کرک بیرون بیاید و رنگ آن، مخملیتر شود. مصرف آب و گاز آن هم بالا است. دیگر کارگرها هم طاقت ندارند برای رنگرز شدن ۱۰ سال پیش استادش بماند و شاگردی کند. امروز تعدادی رنگ در بازار، مد است و شاگرد تنها آنها را یاد میگیرد و اگر در این مدت برای خودش رنگرزی دایر کند و رنگهای جدیدی مد شود، نمیتواند آنها را دربیاورد، چون بهاندازه کافی شاگردی نکرده است.
انواع رنگرزی گیاهی، شیمیایی گیاهی یا شبیه گیاهی، شیمیایی و صنعتی داریم که بر اساس سفارش مشتری کار میشود. پشم را برای فرش و گلیمهای لرهای بختیاری و کرک و ابریشم را برای فرشهای اصفهانی رنگ میکنند. برادران نواب درباره مواد رنگرزی گیاهی هم میگویند: «رنگ آبی را با گیاه نیل درمیآوریم. با پوسته انار رنگ کرمی میسازیم و برای ساختن رنگ مشکی هم آن را در آخر اضافه میکنیم. زاج سفید برای زیرسازی و افزایش ثبات رنگ گیاهی است و پوسته گردو برای تیرهتر کردن همه رنگها. برای درآوردن رنگ زرد به شیوه گیاهی شیمیایی هم از پوسته گردو، رناس و رنگ زرد شیمیایی آلمان و برای درآوردن آن به شیوه گیاهی از گیاه اسپرک، برگ مو و گندل استفاده میکنند. اسپرک، زردی درخشنده و شفافی دارد و گندل، کمی تهمایه سبز.» به گفته آنها، رنگ گیاهی دوام بیشتری دارد و با گذر زمان درخشانتر میشود. آنها در روزهای ابری یا با نور مصنوعی هم سفارشی کار نمیکنند. یک رنگ در تابستان و زمستان هم به دلیل تفاوت درجه تابش نور، متفاوت درمیآید.
«روزی که ما به کارگاه آنها میرویم، از صبح تا ظهر ۲۵ کیلو ابریشم را برای یک فرش سه در چهار به رنگ مسی سفارشی درمیآورند. برای این کار اول کلافهای خام و سفید ابریشم را یکییکی در آب جوشیده پاتیل مخصوص کلافها خیس میکنند. بعد پوسته گردو و رناس سابیدهشده را در آب جوشیده پاتیل مخصوص رنگ میریزند. وقتی رنگ جوشید، زیر پاتیل را خاموش میکنند. بعد یک سطل رنگ از پاتیل رنگها در پاتیل ابریشمها میریزند و کلافکلاف ابریشمها را در آن میگردانند. بعد پیمانهپیمانه و بهتدریج رنگ از پاتیل رنگ به پاتیل کلافهای ابریشم اضافه میکنند تا رنگ پرده به پرده سیر شود. رنگ را برای رنگ کردن ابریشم یکباره نمیریزند تا اگر سیرتر از رنگ مورد نظرشان شد، از دستشان خارج نشود، گرچه برای رنگ کردن کرک باید رنگ را یکباره ریخت. در مرحله بعد، آنها پیمانه دوم رنگ را داخل پاتیل میریزند و بعد دوباره کلافکلاف ابریشمها را در آن میگردانند. بعد کمی از نخهای ابریشم را میبرند و میگذارند در آفتاب تا خشک شود و ببینند چه رنگی شده و با نمونه مقایسه کنند. نخ را هم بر روی لبشان میگذارند تا اگر خشکشده، ببینند رنگ مغز و روی نخ درآمده یا نه. اگر رنگ نخ از رنگ سفارش دادهشده روشنتر باشد، یک پیمانه رناس برای قرمزتر شدن به آب اضافه و دوباره کلافها را رنگ میکنند. آنها همیشه کلافها را برای رنگ کردن دو دور در پاتیل میچرخانند، دور اول رنگ کلاف اول سیرتر و رنگ کلاف آخر بازتر است، کلافها را دور دوم، خلاف جهت بار اول در پاتیل میچرخانند تا این بار کلاف اول بازتر و کلاف آخر سیرتر باشد و آخر دست، خر آرنگ همه کلافها یکدست شود. چند بار دیگر نخها را برای آزمون رنگ میبرند و اگر لازم بود، یک پیمانه رنگ در پاتیلها میریزند. اگر رنگ سفارشی نباشد، آخرسر کلافها را در آب خودش میجوشانند تا شیره رنگ از آنها بیرون بیاید و رنگ ثابت و پخته شود. مرحله نهایی کار، چلاندن و چوب بستن کلافها است. اول هر کلاف را جداگانه روی خرک یا پیچک میبندند و آبگیری میکنند و بعد روی چوببست در آفتاب پهن میکنند تا یک روز بخشکد.
کلافهای پیچیده شده بر چوببستها منظره زیبایی میسازد. شبیه چند بند رخت موازی که نخهای رنگی خیس روی آن پهن کردهاند. رنگرزی با همه سختیهایش، دنیایی از رنگ است.