بیگانگی اصفهانی ها با فضاهای شهری اطراف زاینده رود خشک
هر بار که زاینده¬رود جاری می¬شود، سیل اصفهانی¬ها را می¬توان در اطرافش دید که به شکرانه پرآبی موقت آن، پایکوبی می¬کنند. به جنبه مقابل این اتفاق اما کمتر پرداختهشده: تأثیر خشکی زاینده¬رود بر کاهش حس دلبستگی اصفهانی¬ها و دلزدگی آن¬ها از فضاهای شهری اطراف آن؛ موضوعی که زهرا حسین¬قلی¬پور، کارشناس ارشد طراحی شهری دانشگاه هنر اصفهان به راهنمایی دکتر محمود قلعه¬نویی آن را بررسی کرده است.
«ديگر از بودن در حاشیه زاينده رود لذت نمي برم، با خشك شدن رودخانه خو نگرفته ام تا قبل از خشك شدن رودخانه وقتي مدتي به کنار آن نمي آمدم، احساس دلتنگی مي كردم، اما حالا دیگر اين حس كمتر شده، دیگر با حاشیه رودخانه احساس بيگانگي مي كنم، چون به نظرم اينجا تنها با جاري بودن آب رودخانه معنا دارد». شاید بسیاری از ما این حرف ها را خودمان زده ایم یا از دیگران شنیده ایم. این در دودلهای اصفهانی ها را که حکایت از دلخوری آن ها از خشکی زاینده رود دارد، زهرا حسین قلی پور، کارشناس ارشد طراحی شهری دانشگاه هنر اصفهان در مقاله مستخرج از پایاننامهاش به راهنمایی دکتر محمود قلعه نویی، «ارزیابی تأثیر خشک شدن فصلی زاینده رود اصفهان در میزان حس دلبستگی افراد به فضاهای شهری آن» با تأکید بر محدوده پل خواجو ثبت کرده است. تأثیر خشکی زاینده رود بر افسردگی اصفهانی ها، موضوعی است که در سال های اخیر در کنار تأثیرات سوء اقتصادی و زیست محیطی خشکی این رود مهم، مطرحشده است. جالب است که بر اساس تحقیقات حسین قلی پور در سال 95، با خشکی زاینده رود، حتی ماهیت آوازهایی که در پل خواجو خوانده می شد، از آوازهای شاد به مرثیه خوانی برای زاینده رود تغییر کرده است. چیزی که شاید به اهمیت این رود در خاطرات و دلبستگیهای اهالی این شهر برمی گردد. «دلبستگی به مکان به معنای برقراری پیوند عاطفی با مکان و معنا بخشی به فضاست؛ بر اساس تعامل شناختی، عاطفی و عملکردی و وابستگی های اجتماعی بین افراد و گروه ها در طول زمان است که ما شروع به شناخت خودمان به وسیله مکان ها میکنیم». در مقاله حسین قلی پور دراینباره چنین آمده است. جالب است که به گفته حسین قلی پور، این دلبستگی باعث تعهد فرد به آن مکان و ایجاد حس ثبات شخص می شود. در مقیاس جمعی هم دلبستگی به مکان، سطح مسئولیت پذیری و همکاری افراد را افزایش می دهد و زمینه نظارت مردم بر امور جاری و توجه به مسائل اجتماعی را فراهم می کند. این دلبستگی اما دائمی نیست و می تواند کمرنگ شود، حسین قلی پور می گوید: «اگر افراد حس دلبستگی به مکانی را از دست بدهند، ارتباطشان با آن محیط کمرنگ تر می شود و تمایل به شرکت در اجتماعات و فعالیت های جمعی نخواهند داشت و نسبت به سرنوشت محل بی تفاوت خواهند بود و به مرور آن را ترک خواهند کرد که این امر بر هویت مکان تأثیر منفی دارد.» نزدیک سه سال است بستر زاینده رود در بیشتر روزهای سال خشک است و درنتیجه آن، میزان تعاملات اجتماعی و دلبستگی اصفهانی ها به فضاهای شهری حاشیه زایندهرود کاهشیافته و در میزان دلبستگی و تمایل آن ها به مراجعه به فضاهای شهری زاینده رود تأثیر گذاشته و آن ها از جاهای دیگری برای گذران اوقات فراغت یا تردد استفاده میکنند. نظر برخی از اهالی اصفهان دراینباره در مقاله حسین قلی پور ثبتشده است: «با خشك شدن زاينده رود، اصفهان ديگر نصف جهان نيست و پل هاي تاريخي ارزشي ندارند.»، «قبلاً به حاشیه زاینده رود افتخار مي كردم، اما با خشك شدن آب اين حس كمتر شده و دیگر سعي مي كنم مسيرهاي ديگري غير از حاشيه زاينده رود و پل هاي تاريخي را براي گذران اوقات فراغت انتخاب كنم تا خشكي زاينده رود را نبينم.» همین باعث شده که بسیاری از اصفهانی ها به حسین قلی پور بگویند که نسبت به قبل از خشك شدن رودخانه، اوقات فراغت كمتري را با دوستان و خانواده در اين مكان مي گذرانند. ضمن این که قبلاً وقتي به اين مكان مي آمدند، با افراد زيادي آشنا مي شدند و ملاقات غيررسمي زيادي با مردم داشتند، اما حال اینگونه نيست. حسین قلی پور دراینباره می گوید: «زنده رود، نماد تاریخ و هویت اصفهان است و سبب ایجاد فضاهای شهری و حوزه های عمومی حاشیه آن برای گسترش تعاملات اجتماعی انسان ها با یکدیگر شده است. مردم اصفهان، خود را با این رودخانه می شناسند و به دیگران می شناسانند. زاینده رود مهم ترین نقش را در شکل گیری سیمای شهر در ذهن شهروندان نسبت به سایر نشانه ها دارد و حضور نشانه های نمادینی چون سیوسهپل و پل خواجو این نقش را تقویت می کند.» بر اساس این مقاله، افرادی که به فضاهای شهری حاشیه زاینده رود می روند، طیف متنوعی از افراد نواحی اطراف شهر را شامل می شوند و نمی توان گفت تمامی اهالی اصفهان به فضاهای شهری زاینده رود مراجعه میکنند. جامعه آماری حسین قلی پور در این تحقیق، نیمی مرد و نیمی زن در فاصله سنی 20 تا 30 سال بودند که 77 درصد برای گذران اوقات فراغت و 23 درصد به شکل گذری به فضاهای شهری زاینده رود میروند. حسین قلی پور این دلزدگی اصفهانی ها از فضاهای شهری اطراف زاینده رود را چنین توضیح می دهد: «در مکان های طبیعی، دلبستگی افراد به مکان می تواند حاصل تمایل آن ها به تأمین نیازهای خاص باشد و از طریق درگیر شدن افراد با مکان، پیوندهای روانشناختی بین خودشان و محیط ارتقا می یابد. افراد در محیط های طبیعی نظیر فضاهای شهری حاشیه زاینده رود، انتظار تجربه منافع روان شناختی دارند و از طریق درگیر شدن با دیگران و مکان، تلاش میکنند ارتباط خود را با مکان حفظ کنند و پیوند مؤثرتر و ماندگارتری با مکان داشته باشند، اما به دلیل خشک شدن رودخانه، امکان برآورده کردن این خواسته ها نسبت به قبل کمتر شده است. بنابراین دلبستگی به فضاها بهمرورزمان کمرنگ تر می شود و باگذشت زمان، زمینه را برای رها شدن و بی توجهی مردم به این مکان ها و تبدیل آن ها به مکان های ناامن فراهم می کند». جالب است که به گفته حسین قلی پور گرچه با خشک شدن زاینده رود، میزان تعاملات اجتماعی شهروندان در اطراف رودخانه کاهشیافته، اما به خاطر روابط اجتماعی موجود، آن ها پیوند خود با مکان را حفظ کرده اند که این، جنبه مثبتی برای ارتقای حس دلبستگی آن ها به فضاهای شهری اطراف این رود است. نکته جالب دیگر این است که گرچه حسین قلی پور در انتخاب جامعه آماری سعی کرده برای افزایش دقت پژوهش، توزیع یکسان جمعیت ازنظر جنسیت را رعایت کند، اما حضور کمرنگ زنان و گاه کودکان در فضاهای شهری حاشیه زاینده رود نسبت به مردان مشهود بوده، موضوعی که شاید تحقیق دیگری را می طلبد.