وضعیت قرمز در قلب تاریخ؛ نشست زمین و ترک خوردگی در جوار گنبد هزار ساله «مسجد جامع» اصفهان

مسجد جامع عتیق اصفهان، نگین معماری جهان اسلام و سند زنده تحولات تاریخ شهرسازی ایران، بار دیگر با تهدیدی جدی از جانب زیرساخت‌های شهری مواجه شده است. صبح امروز، چهارشنبه ۲۱ ژانویه ۲۰۲۶ (۱ بهمن ۱۴۰۴)، گزارش‌های میدانی از ضلع جنوبی این مجموعه جهانی، خبر از وقوع یک بحران خاموش اما مخرب دادند. گذر تاریخی مجاور گنبد هزار ساله «نظام‌الملک» که از مدتی پیش علائم نگران‌کننده‌ای را بروز داده بود، سرانجام بر اثر نشت مداوم آب ناشی از شکستگی لوله تأسیسات شهری نشست کرد. این رخداد که پای مدیران مدیریت بحران، کارشناسان آبفا و متخصصان میراث فرهنگی را به این محوطه باستانی باز کرده، نه تنها معبر عمومی را تخریب کرده، بلکه ردپای آسیب‌های آن به صورت ترک‌های فعال بر دیواره‌های شبستان غربی گنبدخانه عظیم نظام‌الملک نیز هویدا شده است.

جزئیات فنی حادثه؛ یک ماه نشت آب در لایه‌های زیرین تاریخ

بررسی‌های تخصصی کارشناسان پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان که صبح امروز به نتیجه قطعی رسید، پرده از یک غفلت یک‌ماهو در شبکه تأسیسات شهری برداشت. آنچه در ظاهر تنها یک نشست ساده در بافت تاریخی به نظر می‌رسید، در واقع نتیجه تجمع حجم عظیمی از آب در لایه‌های زیرین خاک بوده است.

طبق گزارش‌های واصله، لوله آب شهری در گذر پشت گنبد نظام‌الملک (جنوب مسجد) دچار شکستگی شده و به مدت تقریبی یک ماه، آب را به شالوده بافت تاریخی تزریق می‌کرده است. شدت این نشت به حدی بوده که تمامی چاه‌های جذبی موجود در محدوده تا ارتفاع چهار متر کاملاً از آب اشباع شده و سرریز کرده‌اند. فاجعه‌بارتر آنکه کانال‌های دفع رطوبت (ناکش‌ها) که وظیفه حیاتی دور کردن نم از پایه‌های بنای خشتی و آجری را بر عهده دارند، در این بخش تخریب شده و کارایی خود را از دست داده‌اند.

جدول زمانی و فنی حادثه نشست مسجد جامع:

ردیف	عنوان رویداد / داده فنی	شرح وضعیت
۱	موقعیت دقیق حادثه	گذر پشت گنبد نظام‌الملک (ضلع جنوبی مسجد جامع)
۲	زمان شروع نشت	تخمین زده شده از حدود یک ماه پیش
۳	زمان نفوذ کامل به زیر گذر	از حدود ۲ هفته قبل (طبق مشاهدات کارشناسان)
۴	عمق بحران	پر شدن چاه‌های جذبی تا ارتفاع ۴ متر
۵	خسارت سازه‌ای مشهود	ایجاد ترک در سردر ورودی شبستان غربی گنبد
۶	علت اصلی	شکستگی لوله آب شرب شهری

واکنش‌های رسمی و عملیات نجات‌بخشی اضطراری

امیدعلی صادقی، مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان، در تشریح وضعیت موجود اعلام کرد که کارشناسان مرمت از دو هفته پیش متوجه تغییرات سطحی و نشست تدریجی در گذر شده بودند. وی با اشاره به اینکه آب از دو هفته پیش به طور کامل به زیر بستر گذر نفوذ کرده است، از تشکیل یک کارگروه ویژه با حضور نمایندگان اداره آب و فاضلاب، سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری، مدیریت بافت تاریخی و مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در محل حادثه خبر داد.

به گفته صادقی، اولویت نخست در حال حاضر، قطع جریان آب و تخلیه رطوبت انباشته شده است. وی تأکید کرد: «کف‌فرش گذر باید برای بررسی‌های لایه‌های زیرین و میزان شستشوی خاک به طور کامل باز شود و موضوع نیازمند پیگیری ویژه و فوری است.»

نگرانی از ترک‌های شبستان:

موضوع نگران‌کننده‌تر، سرایت آسیب به بدنه اصلی مسجد است. مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع تصریح کرد که ترک‌هایی در سردر ورودی شبستان غربی مشاهده شده است. برای پایش رفتار این ترک‌ها، عملیات «شاهدگذاری» (نصب گچ یا شیشه روی ترک برای سنجش باز شدن آن) انجام شده و نظر نهایی درباره میزان تهدید سازه‌ای، پس از تحلیل رفتار ترک‌ها اعلام خواهد شد.

مرور بر اهمیت بنا؛ گنبد تاج‌الملک و نظام‌الملک، دو رقیب آجری

اگرچه حادثه فعلی در جوار گنبد جنوبی (نظام‌الملک) رخ داده است، اما درک اهمیت این تهدید نیازمند شناخت جایگاه معماری این مجموعه است. مسجد جامع اصفهان صحنه رقابت دو وزیر قدرتمند سلجوقی بوده که منجر به خلق شاهکارهای معماری شد.

گنبد تاج‌الملک (گنبد خاکی):

در ضلع شمالی مسجد، گنبد تاج‌الملک قرار دارد که در سال ۴۸۱ هجری قمری توسط رقیب نظام‌الملک ساخته شد. این گنبد با وجود ابعاد کوچک‌تر نسبت به گنبد جنوبی، به دلیل تناسبات هندسی بی‌نظیر و ظرافت آجرکاری، به عنوان یکی از کمال‌یافته‌ترین گنبدهای ایرانی شناخته می‌شود. این سازه که احتمالاً کاربردی تشریفاتی داشته، الگویی برای تبدیل پلان مربع به دایره در معماری جهان اسلام شد.

مسجد جامع؛ موزه زنده معماری:

این بنا که در سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۲ میلادی) در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، مجموعه‌ای منحصر به فرد است که سبک‌های مختلف معماری را در خود جای داده است:

• قرن دوم هجری: ساخت بنای اولیه بر روی بقایای احتمالی آتشکده.

• دوره سلجوقی: شکل‌گیری ایوان‌های چهارگانه و ساخت دو گنبد عظیم نظام‌الملک و تاج‌الملک.

• دوره ایلخانی: افزوده شدن محراب نفیس الجایتو.

• دوره صفوی و قاجار: توسعه شبستان‌ها و تزئینات کاشی‌کاری.

وضعیت گذر تاریخی و چالش‌های مدیریت شهری

گذر پشت مسجد جامع که اکنون دچار نشست شده، تنها یک معبر معمولی نیست؛ بلکه بخشی از استخوان‌بندی بافت تاریخی اصفهان است که بازار و محلات قدیمی را به مسجد متصل می‌کند. شهرداری اصفهان در سال‌های اخیر طرح‌های متعددی برای کف‌سازی، بدنه‌سازی و احیای هویت تاریخی این گذر اجرا کرده بود. با این حال، حادثه اخیر نشان داد که فرسودگی زیرساخت‌های تأسیساتی (آب و فاضلاب) می‌تواند تمام تلاش‌های مرمتی روی سطح زمین را در یک لحظه به مخاطره بیندازد. تداوم رطوبت در این گذر، نه تنها مسجد، بلکه خانه‌های تاریخی و بافت پیرامونی را نیز تهدید می‌کند.

اکنون باید دید با ورود مدیریت بحران و انجام حفاری‌های اضطراری، آیا جلوی پیشروی رطوبت به پایه‌های هزارساله گنبد نظام‌الملک گرفته خواهد شد یا خیر.