تحلیلی بر وضعیت ذخایر خون اصفهان و ایران؛ از استانداردهای جهانی تا چالش‌های بومی

سازمان‌های انتقال خون در جهان و ایران، ستون اصلی تأمین خون و فرآورده‌های خونیِ ایمن برای بیماران هستند و بدون آنها انجام بسیاری از اعمال جراحی، درمان‌های سرطان و حوادث تروما عملاً ناممکن می‌شود. اگرچه آمارهای رسمی نشان می‌دهد که ایران با نرخ اهدای ۲۷ تا ۲۸ نفر در هر هزار نفر، جایگاه قابل‌قبولی در منطقه دارد، اما توزیع این ذخایر در استان‌های صنعتی و پرمصرفی مانند اصفهان با چالش‌های جدی روبروست. درحالی‌که استاندارد مطلوب ذخیره خون بین ۷ تا ۱۰ روز تعریف شده است، عواملی همچون آلودگی هوا و تغییرات جمعیتی، پایداری این ذخایر را در مرکز ایران تهدید می‌کنند.

تاریخچه و ضرورت؛ عبور از دوران تاریک انتقال خون

نخستین کوشش‌ها برای انتقال خون پس از کشف گردش خون توسط ویلیام هاروی در قرن هفدهم انجام شد، اما به دلیل ناآگاهی از گروه‌های خونی، عوارض مرگ‌بار فراوان داشت و تا سال‌ها بسیار محدود باقی ماند. با کشف گروه‌های خونی ABO و Rh و توسعه روش‌های نگهداری خون، امکان سازمان‌دهی انتقال خون در مقیاس وسیع فراهم شد و در جنگ‌های جهانی، نیاز گسترده به خون، زمینه‌ساز ایجاد بانک‌های خون و خدمات منظم انتقال خون شد.

امروزه سازمان جهانی بهداشت (WHO) بر اصل «اهداکننده داوطلب، غیرمزدبگیر و منظم» به‌عنوان استاندارد طلایی تأکید دارد تا خطر انتقال عفونت‌ها کاهش یابد و امنیت خون تضمین شود. ضرورت وجود این سازمان‌ها در مدیریت ملی ذخایر خون هنگام بحران‌ها، حوادث و همه‌گیری‌ها و همچنین توسعه فناوری‌های نوین مانند جزء‌گیری (Component Therapy) انکارناپذیر است.

ساختار سازمان انتقال خون ایران و خودکفایی تجهیزاتی

سازمان انتقال خون ایران (IBTO) در اوایل دهه ۱۳۵۰ به‌عنوان یک سازمان ملی، عمومی و غیرانتفاعی تأسیس شد و جایگزین سیستم پراکنده بیمارستانی گردید. این سازمان که زیر نظر وزارت بهداشت فعالیت می‌کند، خون و فرآورده‌های خونی پایه را رایگان در اختیار بیمارستان‌های دولتی و خصوصی قرار می‌دهد.

طبق گزارش‌ها، ایران در تأمین بسیاری از تجهیزات تخصصی انتقال خون مانند کیسه‌های خون، فریزرهای ویژه و برخی دستگاه‌های پیشرفته به سطح خودکفایی نسبی (بیش از ۷۰ درصد) رسیده و حتی در مسیر صادرات برخی اقلام قرار دارد.

وضعیت قرمز و نوسان در ذخایر خون اصفهان

استان اصفهان به‌عنوان یکی از قطب‌های صنعتی و درمانی کشور، مصرف خون قابل توجهی دارد و چندین مرکز آموزشی و بیمارستان مرجع در آن فعالیت می‌کنند. گزارش‌های استانی نشان داده که ذخیره خون در اصفهان در برخی دوره‌ها به حدود ۵ تا ۶ روز کاهش یافته که پایین‌تر از استاندارد مطلوب ۸ تا ۱۰ روز است.

در یک مقطع گزارش‌شده، ذخیره خون استان اصفهان حدود ۲۳۶۳ واحد بوده که معادل ۵٫۹ روز نیاز روزانه مراکز درمانی استان برآورد شده است. این وضعیت به‌ویژه در گروه‌های خونی منفی (مانند O- و A-) حساس‌تر است، زیرا تعداد اهداکنندگان کمتر و موارد مصرف بیشتر است.

عوامل اصلی کاهش ذخایر خون در اصفهان عبارتند از:

• گرمای شدید و آلودگی هوا که مراجعه حضوری اهداکنندگان را کاهش می‌دهد.

• تعطیلات رسمی و آخر هفته‌های طولانی که چرخه مراجعه منظم را مختل می‌کند.

• افزایش متوسط سن اهداکنندگان و کاهش سهم جوانان و بانوان در برخی دوره‌ها.

 

چالش‌های ساختاری و راهکارهای پایداری

سازمان انتقال خون ایران با چالش‌هایی نظیر نوسان شدید مراجعه اهداکنندگان در ایام خاص (مانند ماه رمضان و تابستان) و محدودیت در جذب اهداکنندگان جوان و زنان روبروست. همچنین فشار مالی ناشی از تأمین تجهیزات و کیت‌های آزمایشگاهی با توجه به نرخ ارز و تحریم‌ها، دشواری‌هایی را ایجاد کرده است.

برای پایداری بلندمدت در اصفهان، توسعه پایگاه اهداکنندگان منظم (به‌ویژه جوانان و کارکنان صنایع)، ادغام کامل‌تر مدیریت خون بیمار (PBM) برای کاهش مصرف غیرضروری، و تقویت هم‌افزایی با استان‌های هم‌جوار حیاتی است.

شرایط علمی و فرآیند دقیق غربالگری

تضمین سلامت خون اهدایی نیازمند رعایت دقیق استانداردهای علمی است. مهم‌ترین شرایط عمومی اهدای خون شامل سن ۱۸ تا ۶۰ سال، وزن حداقل ۵۰ کیلوگرم، و هموگلوبین کافی (حدود ۱۳٫۵ برای مردان و ۱۲٫۵ برای زنان) است. همچنین فاصله بین دو نوبت اهدای خون کامل باید حداقل ۸ هفته باشد.

فرآیند غربالگری شامل مراحل زیر است:

• پرسش‌نامه پزشکی: بررسی سابقه بیماری‌ها، داروها و رفتارهای پرخطر.

• معاینه بالینی: کنترل فشار خون، نبض و وزن.

• آزمایش‌های آزمایشگاهی: تعیین گروه خونی و غربالگری عفونت‌هایی مانند هپاتیت B، هپاتیت C، HIV و سیفلیس روی تمام واحدهای اهدایی.