وداع با ناخدای شعر آوانگارد؛ علی باباچاهی از بندر کنگان تا ابدیت پیوست

غروب دوشنبه، چهارم اسفند ۱۴۰۴، پایانی بود بر هشت دهه زیست خلاقانه مردی که شعر را نه یک ذوق فردی، بلکه «وضعیتی دیگر» برای فهم جهان می‌دانست. علی باباچاهی، چهره ماندگار ادبیات معاصر، در سن ۸۳ سالگی بر اثر ایست قلبی در کرج درگذشت تا جامعه ادبی ایران یکی از جسورترین نظریه‌پردازان و شاعران خود را از دست بدهد. او که از نوجوانی با کسب رتبه‌های نخست ادبی در بوشهر و شیراز نوید ظهور استعدادی درخشان را داده بود، در طول بیش از ۶۰ سال فعالیت مستمر، توانست پیوندی ناگسستنی میان فرهنگ شفاهی جنوب و پیچیده‌ترین فرم‌های مدرنیسم زبانی ایجاد کند.

از کرانه‌های خلیج فارس تا قله‌های نقد ادبی

علی باباچاهی متولد ۲۰ آبان ۱۳۲۱ در بندر کنگان بود؛ اصالتی که تا آخرین روزهای حیات در استعاره‌های دریایی، لحن طناز و تصویرسازی‌های او از کشتی‌ها و بنادر جان داشت. او پس از مهاجرت به پایتخت، تنها به سرودن بسنده نکرد و با ورود به عرصه روزنامه‌نگاری و مسئولیت صفحات ادبی، به پل ارتباطی میان جریان‌های مختلف شعری بدل شد.

باباچاهی با انتشار مجموعه‌هایی چون «در بی‌تکیه‌گاهی» و «جهان و روشنایی‌های غمناک» در دهه‌های چهل و پنجاه، مسیر عبور از محدودیت‌های شعر نیمایی را آغاز کرد. او با هوشمندی تمام، ضمن بهره‌گیری از دستاوردهای نیما یوشیج، بر ضرورت تطبیق شعر با جهان متحول رسانه‌ای و گسست‌های زبانی تأکید داشت؛ رویکردی که بعدها در نظریات جنجالی و جریان‌ساز او متبلور شد.

در جدول زیر، مهم‌ترین ایستگاه‌های زندگی حرفه‌ای این استاد فقید را مشاهده می‌کنید:

دوران حیات	موقعیت و فعالیت	دستاورد شاخص
دهه ۲۰ و ۳۰	نوجوانی در بوشهر و شیراز	کسب رتبه نخست مسابقات ادبی
دهه ۴۰ و ۵۰	حضور در مطبوعات پایتخت	انتشار نخستین مجموعه‌های شعر مدرن
دهه ۷۰ تا ۴۰۰	نظریه‌پردازی و نقد حرفه‌ای	طرح مفهوم «شعر در وضعیت دیگر»

میراث نظری؛ از شعر پسانیمایی تا گزاره‌های منفرد

بزرگترین وجه تمایز باباچاهی با هم‌نسلانش، ذهن تحلیلی و تئوریک او بود. او با تألیف مجموعه چندجلدی «گزاره‌های منفرد»، نقشه‌برداری دقیقی از شعر جدید و جوان ایران ارائه داد و به نقد صریح و علمی جریان‌های موجود پرداخت. مفاهیم «شعر پسانیمایی» و «شعر در وضعیت دیگر» که توسط او تبیین شد، فراخوانی بود برای بازتعریف نسبت شعر با سیاست، زندگی روزمره و انسان معاصر.

در جدول زیر، دسته‌بندی آثار مکتوب او بر اساس رویکرد ادبی ارائه شده است:

نوع اثر	نمونه‌های برجسته	تأثیر بر ادبیات
مجموعه شعر	پیکاسو در آب‌های خلیج فارس، نمنم بارانم	جابه‌جایی مرزهای تخیل و زبان
نقد و پژوهش	گزاره‌های منفرد، سه دهه شاعران حرفه‌ای	تثبیت معیارهای نقد مدرن
آثار متاخر	این کشتی پر از اسرار، دنیا اشتباه می‌کند	تجربه فرم‌های نوین زبانی

سبک‌شناسی؛ طنز تلخ در غارهای پر از نرگس

سبک شعری باباچاهی را می‌توان آمیزه‌ای از "بازیگوشی زبانی" و "جدیت فلسفی" دانست. او در عین وفاداری به ریشه‌های جنوبی خود، فیلسوفان و هنر جهانی را به شعرش فرا می‌خواند. حضور هم‌زمان عناصری مانند جاشوها و ملوانان در کنار مفاهیم انتزاعی، لایه‌های هویتی متعددی به آثار او بخشیده است. مرگ او، به تعبیر بسیاری از شاگردان و پیروانش، پایان یکی از متمایزترین صداهای شعر مدرن بود؛ صدایی که از حاشیه خلیج فارس برخاست و در متن تجربه زیسته انسان ایرانی طنین‌انداز شد.