مسجد جامع عتیق را با اما و اگر به استقبال مترو نبریم
حفاظت از مسجد جامع عتیق نباید به واکنش پس از وقوع آسیب محدود بماند. تجربه نفوذ آب و نشست بخش‌هایی از بنا نشان می‌دهد که زیرساخت‌های شهری، تأسیسات فرسوده و پروژه‌های عمرانی پیرامون آثار تاریخی باید با حساسیت بیشتری مدیریت شوند. لازم است پیش از آغاز هر عملیات، وضعیت بنا به‌طور دقیق ثبت و مستند شود و نتایج پایش‌ها در اختیار کارشناسان مستقل قرار گیرد.
اصفهان را فقط با میدان نقش‌جهان نمی‌شناسند؛ بخشی از هویت این شهر در کوچه‌های بازار عتیق، زیر طاق‌های آجری و میان گنبدهایی نفس می‌کشد که قرن‌ها تاریخ را از سر گذرانده‌اند. مسجد جامع عتیق یکی از همین نشانه‌هاست؛ بنایی که هر گوشه‌اش روایتی از معماری و زندگی این سرزمین دارد. حالا این میراث گران‌بها در کنار نگرانی‌های مربوط به وضعیت سازه‌ای خود، با پرسش مهم دیگری روبه‌روست: عبور خط ۲ مترو از مجاورت آن قرار است با چه تضمینی انجام شود؟خبر نفوذ آب به زیر پی مسجد و ایجاد نشست در بخش‌هایی از این مجموعه، خبری نیست که بتوان به‌سادگی از کنار آن گذشت. به گفته مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق، بیش از ۹۰ روز آب از یک لوله شهری به زیر پی بنا نفوذ کرده و اکنون تثبیت و تقویت بخش‌های آسیب‌پذیر ضرورت دارد. وقتی بنایی با چنین قدمت و ارزشی هنوز نیازمند اقدامات تثبیتی است، طبیعی است که هر تصمیم عمرانی در همسایگی آن حساسیت بیشتری پیدا کند.
بحث بر سر مخالفت با مترو نیست. اصفهان به حمل‌ونقل عمومی کارآمد نیاز دارد و هیچ‌کس نمی‌تواند ضرورت کاهش ترافیک و تسهیل رفت‌وآمد شهروندان را نادیده بگیرد. اما توسعه برای بهتر شدن زندگی مردم است؛ نه اینکه در مسیر آن، بخشی از هویت شهر در معرض خطری قرار بگیرد که جبرانش ممکن نیست.
مسئله اینجاست که صرف اعلام انجام مطالعات تخصصی، نگرانی‌ها را برطرف نمی‌کند. شهروندان حق دارند بدانند این مطالعات با در نظر گرفتن نشست‌های موجود، وضعیت پی و مصالح تاریخی و پیامدهای احتمالی لرزش و حفاری چه نتایجی داشته است. همچنین باید روشن باشد که چه مرجعی مسئول پایش بناست و اگر نشانه‌ای از آسیب مشاهده شد، چه سازوکاری برای توقف عملیات و جلوگیری از خسارت وجود دارد.
دیگر وقت وعده‌های کلی و اطمینان‌بخشی‌های بدون سند نیست. وقتی نفوذ آب به زیر پی مسجد جامع عتیق به نشست بخش‌هایی از این بنای تاریخی منجر شده، افکار عمومی حق دارد بداند چه کسی مسئول این وضعیت است و چه تضمینی وجود دارد که اجرای پروژه مترو، خطرهای تازه‌ای به این میراث تحمیل نکند. دستگاه‌های مسئول باید پیش از هر اقدام اجرایی، نتایج کامل مطالعات فنی، وضعیت فعلی بنا و سازوکارهای پیشگیری از آسیب را شفاف اعلام کنند. نمی‌توان از مردم خواست به تصمیم‌های کارشناسی اعتماد کنند، اما شواهد و نتایج این کارشناسی‌ها را از آنها پنهان نگه داشت. مسجد جامع عتیق جای آزمون‌وخطا نیست؛ اگر خطرها به‌درستی ارزیابی نشده‌اند، عملیات باید تا روشن شدن ابعاد موضوع متوقف بماند.
وزیر میراث فرهنگی نیز در بازدید اخیر خود بر بررسی تخصصی موضوع با حضور کارشناسان و صاحب‌نظران تأکید کرده است. این تأکید باید به تصمیمی شفاف، مستند و قابل ارزیابی منجر شود؛ تصمیمی که در آن، حفاظت از مسجد نه یک ملاحظه حاشیه‌ای، بلکه اصل تعیین‌کننده باشد. حضور کارشناسان مستقل و انتشار عمومی نتایج بررسی‌ها می‌تواند به جای اکتفا به اطمینان‌بخشی‌های شفاهی، مبنایی برای قضاوت افکار عمومی فراهم کند.
از سوی دیگر، حفاظت از مسجد جامع عتیق نباید به واکنش پس از وقوع آسیب محدود بماند. تجربه نفوذ آب و نشست بخش‌هایی از بنا نشان می‌دهد که زیرساخت‌های شهری، تأسیسات فرسوده و پروژه‌های عمرانی پیرامون آثار تاریخی باید با حساسیت بیشتری مدیریت شوند. لازم است پیش از آغاز هر عملیات، وضعیت بنا به‌طور دقیق ثبت و مستند شود و نتایج پایش‌ها در اختیار کارشناسان مستقل قرار گیرد. مردم اصفهان نیز نباید تنها تماشاگر تصمیم‌هایی باشند که مستقیماً با میراث شهرشان ارتباط دارد؛ اطلاع‌رسانی شفاف، بخشی از مسئولیت دستگاه‌های متولی در قبال این امانت تاریخی است.مسجد جامع عتیق دارایی یک مدیر، یک دولت یا حتی یک نسل نیست. ما فقط برای مدتی امانت‌دار آن هستیم. اگر امروز در برابر این بنا بی‌تفاوت باشیم، فردا توضیح دادن درباره آنچه از دست رفته، هیچ گنبد و آجری را به جای خود بازنمی‌گرداند.مترو می‌تواند مسیرش را تغییر دهد، طرحش را اصلاح کند و راه‌حل‌های دیگری را بیازماید؛ اما مسجد جامع عتیق را نمی‌توان دوباره ساخت. پیش از آنکه تصمیم نهایی گرفته شود، باید به این تفاوت ساده اما سرنوشت‌ساز فکر کنیم. توسعه شهری زمانی ارزشمند است که در کنار ساختن آینده، گذشته را هم حفظ کند؛ وگرنه شهری که بخشی از حافظه تاریخی خود را از دست بدهد، چه چیزی برای سپردن به نسل‌های بعد خواهد داشت؟
