زنگ خطر برای نابودی بزرگترین اثر مذهبی دوره قاجار در اصفهان به صدا درآمد
تخصیص ۳۰ میلیارد ریال برای بحران ۳۵۰ میلیاردی؛ «مسجد سید» اصفهان در محاصره فرونشست و بیپولی
مسجد تاریخی سید اصفهان که با بحرانهای جدی نظیر فرونشست زمین، ترکهای فعال و ریزش کاشیها دستوجپنجه نرم میکند، امسال تنها ۳۰ میلیارد ریال اعتبار دریافت کرده است. این در حالی است که برآورد هزینه مرمت این شاهکار قاجاری در سال گذشته ۳۵۰ میلیارد ریال بوده و اختلاف فاحش بودجه، این بنا را در آستانه تخریب قرار داده است.
وضعیت ایستایی و کالبدی «مسجد سید» اصفهان، به عنوان یکی از شاخصترین مساجد چهارایوانی دوره قاجار، در شرایطی بحرانی و هشدارآمیز قرار گرفته است؛ وضعیتی که معاون اداره میراثفرهنگی اصفهان آن را «اسفناک» توصیف میکند. در حالی که برآوردهای کارشناسی در سال گذشته، نیاز مبرم این بنا به ۳۵۰ میلیارد ریال اعتبار برای جلوگیری از پیشروی تخریبها را تایید میکرد، آمارهای رسمی حاکی از آن است که در سال جاری تنها ۳۰ میلیارد ریال، یعنی کمتر از ۱۰ درصد نیاز واقعی، به این اثر ملی اختصاص یافته است. این شکاف عمیق میان نیاز حفاظتی و بودجه تخصیصی، در کنار معضل پیچیده فرونشست زمین در اصفهان، سرنوشت این بنای میراثی را با ابهامی نگرانکننده مواجه کرده است.
بحران بودجه در برابر هزینههای کلان مرمت اضطراری
تخصیص قطرهچکانی اعتبارات دولتی به بناهای نفیس تاریخی، بار دیگر گریبانگیر یکی از مهمترین مساجد اصفهان شده است. سیدروحالله سیدالعسگری، معاون اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان، با تایید وضعیت نامطلوب مسجد سید، اعلام کرد که اعتبار ۳۰ میلیارد ریالی که هفته گذشته ابلاغ شده، در برابر حجم آسیبهای وارده به بنا «هیچ» است.
این ناترازی بودجه در شرایطی رخ میدهد که تورم هزینههای مرمت، مصالح و دستمزد استادکاران متخصص به شدت افزایش یافته است. سیدالعسگری تاکید کرده است که برآورد ۳۵۰ میلیارد ریالی (۳۵ میلیارد تومان) مربوط به سال گذشته بوده و با توجه به نرخ تورم در سال جاری، قطعا هزینه نجاتبخشی مسجد سید رقمی فراتر از محاسبات پیشین خواهد بود. سابقه تخصیص اعتبار به این مسجد نشان میدهد که دو سال پیش نیز تنها ۴۰ میلیارد ریال برای مرمتهای اضطراری هزینه شده بود که با توجه به وسعت بیش از هشت هزار مترمربعی بنا، اقدامی مقطعی محسوب میشد.
زخمهای فرونشست و فرسایش بر پیکر معماری قاجاری
مسجد سید اصفهان اکنون نه تنها با فرسایش طبیعی ناشی از گذر زمان، بلکه با پدیدهی مخرب و انسانساخت «فرونشست زمین» دستبهگریبان است. گزارشهای میدانی و اظهارات مقامات میراث فرهنگی حاکی از آن است که ترکهای عمیق و نشستهای نامتقارن در بخشهای مختلف سازه ایجاد شده است.
وضعیت درهای چوبی نفیس، تزئینات کاشیکاری، برج ساعت و چهلستون ارزشمند مسجد به هیچوجه مساعد نیست. بسیاری از کاشیهای دوره قاجار که اسناد تصویری هنر آن عصر محسوب میشوند، دچار ریزش شده یا لق شدهاند. مهمتر از همه، گنبد مسجد نیازمند عملیات سنگین پشتبندی و کلافبندی است تا از رانش و تخریب احتمالی جلوگیری شود؛ عملیاتی که به تنهایی هزینههای کلانی را میطلبد و با بودجه فعلی امکان اجرای کامل آن وجود ندارد. توسعه شهری نامتوازن، تغییرات سطح آبهای زیرزمینی و لرزشهای ناشی از ترافیک خیابانهای مجاور نیز روند فرسایش این اثر ملی را تسریع کردهاند.
گره کور پولهای بلوکه شده و ورود نمایندگان مجلس
در میان اخبار ناامیدکننده از بودجههای دولتی، روزنهای از امید به آزادسازی منابع مالی خارجی وجود دارد که البته آن هم با موانع قضایی و اداری روبروست. معاون میراثفرهنگی اصفهان از وجود مبلغی حدود ۸۰ میلیارد ریال خبر داده که توسط یک خیر از خارج از کشور برای نگهداری مسجد اهدا شده اما هماکنون بلوکه است.
بر اساس این گزارش، برخی نمایندگان مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی از جمله آقایان طغیانی، مقتدایی و یزدیان در حال پیگیری حقوقی از طریق قوه قضاییه هستند تا این پول آزاد شود. آزادسازی این مبلغ اگرچه تمام مشکلات را حل نمیکند، اما میتواند بخشی از مرمتهای اضطراری و خطرآفرین را پوشش دهد و به عنوان تنفس مصنوعی برای کالبد نیمهجان مسجد سید عمل کند.
چالش مالکیت و سرقفلیهای واگذار شده
یکی از پیچیدهترین مسائل در مدیریت و نگهداری مسجد سید، مسئله مالکیت و درآمدهای موقوفه است. طبق قانون، متولی اصلی مسجد سید، اداره کل اوقاف و امور خیریه است و قانونگذار تصریح کرده که متولی باید اعتبارات لازم برای حفظ و نگهداری آثار تحت اختیار خود را تأمین کند.
سیدالعسگری در این باره تصریح کرده است که مسجد سید در گذشته دارای موقوفات و رقباتی بوده که هزینههای جاری و نگهداری آن را تامین میکردند. با این حال، سرقفلی این موقوفات در سالهای گذشته واگذار شده و اکنون به نظر میرسد مسجد سید عایدی مشخصی از این محل ندارد. این خلاء درآمدی باعث شده تا بار اصلی حفاظت بر دوش اعتبارات قطرهچکانی میراث فرهنگی بیفتد، در حالی که بهرهبرداران تجاری اطراف مسجد که در املاک وقفی مستقر هستند، سهمی در نگهداری این مجموعه ایفا نمیکنند.
اهمیت استراتژیک مسجد سید در تاریخ معماری ایران
برای درک عمق فاجعهای که در کمین است، باید جایگاه مسجد سید را در تاریخ معماری ایران بازخوانی کرد. این بنا که ساخت آن در سال ۱۲۵۵ هجری قمری و در زمان محمدشاه قاجار به همت آیتالله سید محمدباقر شفتی به اتمام رسید، بزرگترین و شاخصترین مسجد دوره قاجار در اصفهان است.
مسجد سید با مساحتی بیش از ۸۰۷۵ متر مربع، دارای دو شبستان بزرگ، گنبد، سه ایوان و بیش از ۴۵ حجره است که آن را به یک مجتمع مذهبی-آموزشی کمنظیر تبدیل کرده است. این بنا به دلیل نداشتن مناره در معماری مساجد اصفهان متمایز است. کاشیکاریهای مسجد سید، کلکسیونی از هنر دوره قاجار است که با طرحهای گل و مرغ، اسلیمی و گرهچینی، به عنوان منبع مطالعاتی برای سیر تحول تزئینات در قرن سیزدهم هجری شناخته میشود. وجود کتیبههای متعدد به خط ثلث و نستعلیق از استادان بنام آن دوره، ارزش هنری بنا را دوچندان کرده است. تخریب یا آسیب دیدن این بنا، تنها از دست رفتن یک ساختمان نیست، بلکه پاک شدن بخشی از حافظه تاریخی و هنری شهر اصفهان در دوران پس از صفویه است.
چشمانداز مبهم حفاظت و مرمت
سیاستهای حفاظتی اعلام شده برای مسجد سید، مشابه رویکرد اتخاذ شده در مسجد جامع اصفهان، مبتنی بر «مرمت حفاظتی» و پرهیز از نوسازیهای مخرب است. هدف اصلی، تثبیت وضعیت موجود و جلوگیری از پیشرفت آسیبهاست. با این حال، مرمت حفاظتی نیازمند پایش مستمر، بودجه پایدار و نیروی متخصص است.
با توجه به فعال بودن مسجد برای اقامه نماز و برگزاری مراسم مذهبی، عملیات مرمت باید به گونهای مدیریت شود که ضمن تامین ایمنی نمازگزاران، به یکپارچگی بصری و ساختاری بنا لطمه نزند. کارشناسان معتقدند بدون ایجاد یک مدیریت واحد شهری و حل اختلاف میان نهادهای میراث فرهنگی و اوقاف، و بدون تزریق اعتبارات جهشی، مسجد سید اصفهان ممکن است در سالهای آینده به لیست بناهای «در خطر» بپیوندد و جبران خسارتهای وارده به آن غیرممکن شود.