سینما و تلویزیون ایران در سوگ «ضدقهرمان» با اخلاق؛
خداحافظی با چهره هزار نقش؛ عنایتالله بخشی در ۸۰ سالگی درگذشت
عنایتالله بخشی، بازیگر پیشکسوت و صاحبسبک سینما، تئاتر و تلویزیون ایران، صبح امروز پس از یک دوره مبارزه با بیماری در سن ۸۰ سالگی درگذشت. او که سابقهای ۶۰ ساله در ایفای نقشهای ماندگار در آثاری چون «گوزنها»، «سربداران» و «امام علی(ع)» داشت، از ارکان بازیگری نوین ایران محسوب میشد.
جامعه هنری ایران یکی از استوارترین و تکنیکیترین بازیگران خود را از دست داد. عنایتالله بخشی، هنرمندی که با میمیک مقتدر، صدای زنگدار و نگاههای نافذش، دههها بر پرده سینما و قاب تلویزیون درخشید، صبح یکشنبه ۲۶ بهمن ۱۴۰۴، چشم از جهان فرو بست. او که فعالیت خود را از صحنههای تئاتر دهه ۴۰ آغاز کرده بود، توانست با تلفیق شیوههای مدرن بازیگری و ریشههای نمایش ایرانی، کارنامهای درخشان از خود بر جای بگذارد. خبر درگذشت این هنرمند فقید که ماههای اخیر را در بستر بیماری سپری کرده بود، واکنشهای گستردهای را در میان اهالی فرهنگ و هنر برانگیخت و بار دیگر اهمیت جایگاه او به عنوان پلی میان نسل طلایی تئاتر و سینمای مدرن ایران را یادآور شد.
از طالقان تا تئاتر ملی؛ تکوین شخصیت هنری
عنایتالله بخشی متولد ۷ فروردین ۱۳۲۴ در طالقان بود. او دوران کودکی را در فضایی سنتی و آمیخته با آیینهای مذهبی و قصهگویی گذراند؛ تجربهای که بعدها خمیرمایه اصلی هنر او را شکل داد. مهاجرت به تهران در نوجوانی و مواجهه با فضای شهری در حال مدرن شدن، به او این امکان را داد تا درک عمیقی از تضادهای اجتماعی پیدا کند. این دوگانگی زیستی، بعدها در بازیهای او نمود یافت؛ جایی که او میتوانست با مهارتی مثالزدنی، هم نقش یک «لوطی» یا روستایی سادهدل را ایفا کند و هم در قامت یک کارمند شهری یا صاحبمنصب سیاسی ظاهر شود.
نقطه عطف زندگی حرفهای بخشی، پیوستن به «گروه هنر ملی» در سال ۱۳۴۴ بود. او زیر نظر اساتید برجستهای همچون عباس جوانمرد و حمید سمندریان، اصول بازیگری مدرن را آموخت. حضور در نمایشهای سنگین و فاخری که نیازمند تمرینهای طولانی و بیان دقیق بود، از او بازیگری ساخت که به جزئیات متن و انضباط صحنه وفادار بود.
در جدول زیر، گزیدهای از فعالیتهای تئاتری شاخص او که شالوده بازیگریاش را بنا نهادند، مشاهده میکنید:
| نمایش | کارگردان | نویسنده |
| مردههای بیکفن و دفن | حمید سمندریان | ژان پل سارتر |
| پهلوان اکبر میمیرد | عباس جوانمرد | بهرام بیضایی |
| سلطان مار | بهرام بیضایی | بهرام بیضایی |
درخشش در سینما؛ از موج نو تا بدمنهای ماندگار
ورود عنایت بخشی به سینما در سال ۱۳۴۹ با فیلم جریانساز «آقای هالو» به کارگردانی داریوش مهرجویی اتفاق افتاد. این آغاز مسیری بود که او را به یکی از ارکان سینمای دهه ۵۰ تبدیل کرد. چهره خاص و فیزیک بدنی او، کارگردانان را ترغیب میکرد تا نقشهای منفی، خشن و ضدقهرمان را به او بسپارند. با این حال، هنر بخشی در این بود که اجازه نمیداد این نقشها به «تیپ» صرف تبدیل شوند.
او در آثاری مانند «تنگنا» و «گوزنها» (مسعود کیمیایی)، ابعاد انسانی و خاکستری به شخصیتها بخشید. در دهه ۶۰ و ۷۰ نیز با حضور در فیلمهایی چون «سناتور» و «شکار»، استمرار خود را در سینمای بدنه و هنری حفظ کرد. او ثابت کرد که یک بازیگر نقش مکمل، میتواند تأثیری همسنگ یا حتی بیشتر از نقش اول در درام داشته باشد.
حکمرانی در تلویزیون با نقشهای تاریخی
با آغاز تولید سریالهای فاخر تلویزیونی پس از انقلاب، عنایت بخشی به یکی از انتخابهای اول کارگردانان برای پروژههای تاریخی تبدیل شد. صدای پرطنین و سابقه او در تعزیه و نقالی، ابزاری قدرتمند برای ایفای نقشهای تاریخی بود. او در سریال «سربداران» خوش درخشید و در «امام علی (ع)» داوود میرباقری، یکی از به یادماندنیترین بازیهای خود را ارائه داد.
تنوع نقشهای او در تلویزیون قابل توجه است؛ از نقشهای منفی و دسیسهچین تا شخصیتهای عارفمسلک و اخلاقمدار.
نگاهی به مهمترین آثار تلویزیونی او دارد:
| سریال | تولید | ژانر |
| سربداران | ۱۳۶۲ | تاریخی/حماسی |
| امام علی (ع) | ۱۳۷۵ | مذهبی/تاریخی |
| پهلوانان نمیمیرند | ۱۳۷۶ | معمایی/تاریخی |
وداع با صحنه پس از یک عمر هنرنمایی
عنایت بخشی در سالهای پایانی عمر، اگرچه با بیماریهای قلبی و عروقی دست و پنجه نرم میکرد، اما هرگز از عشق به بازیگری دست نکشید. آخرین حضور سینمایی او در فیلم «شاه نقش» بود که برای آن دیپلم افتخار نیز دریافت کرد. همسر او، زهرا بازرجانی، همواره از نظم و عشق او به مطالعه و تمرین حتی در دوران کهولت یاد کرده است.
سرانجام در بهمن ۱۴۰۴، عفونت شدید و عوارض ناشی از بیماری، توان جسمی این هنرمند ۸۰ ساله را تحلیل برد. او پس از دو ماه بستری در بیمارستان، صحنه زندگی را ترک کرد تا نامش به عنوان یکی از پرکارترین و متعهدترین بازیگران تاریخ هنرهای نمایشی ایران، با بیش از ۱۷۰ اثر هنری و دریافت نشان درجه یک هنری (معادل دکتری)، جاودانه شود.