زعفران ایران چگونه هویت خود را در بازارهای جهانی از دست میدهد؟
طلای سرخ زیر سایه برندهای خارجی
ایران همچنان بزرگترین تولیدکننده زعفران جهان است، اما بخش قابل توجهی از این محصول ارزشمند به جای آنکه با نام و نشان ایران در بازارهای جهانی عرضه شود، به صورت فله یا از مسیرهای غیررسمی از کشور خارج شده و پس از بستهبندی در کشورهای دیگر با برندهای غیرایرانی به دست مصرفکنندگان میرسد؛ موضوعی که فعالان این صنعت آن را یکی از مهمترین تهدیدهای اقتصاد زعفران و هویت «طلای سرخ» ایران میدانند.
ایران همچنان بزرگترین تولیدکننده زعفران جهان است، اما بخش قابل توجهی از این محصول ارزشمند به جای آنکه با نام و نشان ایران در بازارهای جهانی عرضه شود، به صورت فله یا از مسیرهای غیررسمی از کشور خارج شده و پس از بستهبندی در کشورهای دیگر با برندهای غیرایرانی به دست مصرفکنندگان میرسد؛ موضوعی که فعالان این صنعت آن را یکی از مهمترین تهدیدهای اقتصاد زعفران و هویت «طلای سرخ» ایران میدانند.
زعفران تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اقتصادی ایران محسوب میشود. با وجود آنکه ایران سالهاست سهم عمده تولید جهانی این محصول را در اختیار دارد، اما هنوز نتوانسته جایگاه متناسبی در عرصه برندسازی و تجارت بینالمللی به دست آورد. نتیجه این ضعف، خامفروشی، قاچاق، از دست رفتن ارزش افزوده و عرضه زعفران ایرانی با نام کشورهای دیگر است.
این موضوع، محور اصلی نشست خبری مریم نوشمهر، مدیرعامل شرکت بازرگانی نوشمهر بانو و برند «زعفران نوژن» بود؛ نشستی که در آن علاوه بر تشریح برنامههای توسعهای این مجموعه، مهمترین چالشهای صنعت زعفران ایران نیز مورد بررسی قرار گرفت.
زعفرانی که با نام دیگران فروخته میشود
مدیرعامل شرکت نوشمهر بانو با بیان اینکه زعفران بخشی از هویت ملی ایران است، گفت متأسفانه بخش قابل توجهی از زعفران کشور به صورت فله یا از طریق مسیرهای غیررسمی به کشورهایی مانند افغانستان منتقل میشود و پس از بستهبندی، با برندهای افغانی، پاکستانی یا حتی اسپانیایی در بازارهای جهانی عرضه میشود.
به گفته وی، در حالی که ارزش واقعی این محصول زمانی محقق میشود که در بستهبندیهای استاندارد و با برند ایرانی صادر شود، خامفروشی باعث شده بخش عمده ارزش افزوده نصیب کشورهای واسطه شود.
نوشمهر تأکید کرد این روند تنها یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه به تدریج هویت زعفران ایران را نیز در بازارهای جهانی کمرنگ میکند؛ بازاری که مصرفکننده نهایی، محصول ایرانی را با نام کشوری دیگر میشناسد.
افغانستان چگونه به بازیگر بازار زعفران تبدیل شد؟
به گفته این فعال اقتصادی، در برخی مقاطع حتی قیمت زعفران ایران تحت تأثیر خرید و فروش تجار خارج از کشور قرار گرفته است؛ موضوعی که نشان میدهد ضعف در مدیریت زنجیره صادرات، قدرت تعیین قیمت را از تولیدکنندگان ایرانی گرفته است.
وی اظهار کرد اگرچه ایران همچنان از نظر کیفیت و میزان تولید جایگاه نخست جهان را در اختیار دارد، اما در حوزه تجارت، بازاریابی و برندسازی از رقبا عقب مانده است.
او معتقد است تا زمانی که صادرات رسمی، بستهبندی استاندارد و برندسازی تقویت نشود، کشورهای واسطه همچنان از ارزش افزوده زعفران ایرانی بهره خواهند برد.
خامفروشی؛ مانع بزرگ خلق ارزش افزوده
نوشمهر با اشاره به تجربه فعالیت خود در حوزه صادرات گفت سالها پیش زمانی که گردشگران خارجی در میدان نقشجهان اصفهان به دنبال خرید زعفران بودند، این محصول با کیفیت مناسب و بستهبندی استاندارد به سختی در دسترس قرار داشت؛ موضوعی که انگیزه ورود او به این صنعت شد.
وی افزود فلسفه شکلگیری برند «نوژن» نیز بر همین اساس بوده است؛ اینکه زعفران ایرانی به جای صادرات فلهای، با بستهبندی حرفهای و هویت ایرانی در بازارهای بینالمللی عرضه شود.
به گفته وی، این برند از سال ۱۳۹۴ شکل گرفت، در سال ۱۳۹۷ به ثبت رسید و سپس با تأسیس شرکت بازرگانی نوشمهر بانو فعالیت خود را به صورت حرفهای آغاز کرد.
تقلب؛ تهدیدی برای اعتماد مصرفکنندگان
یکی دیگر از محورهای سخنان مدیرعامل زعفران نوژن، گسترش زعفرانهای تقلبی در بازار بود.
وی گفت امروز بستهبندیهای آماده با برندهای مختلف به راحتی در بازار قابل تهیه است و برخی افراد محصولات بیکیفیت یا تقلبی را داخل این بستهبندیها عرضه میکنند؛ اتفاقی که اعتماد مصرفکنندگان را کاهش داده است.
نوشمهر خاطرنشان کرد: برخلاف باور عمومی، روشهای سنتی تشخیص زعفران اصل اعتبار علمی ندارد و تنها آزمایشگاههای تخصصی میتوانند کیفیت واقعی محصول را تعیین کنند.
وی از مردم خواست تنها محصولاتی را خریداری کنند که دارای نشان استاندارد، مجوزهای بهداشتی و سیب سلامت باشند و صرفاً قیمت پایین را ملاک خرید قرار ندهند.
نوسانات شدید قیمت و کمبود نیروی کار
مدیرعامل شرکت نوشمهر بانو، نوسانات شدید بازار را یکی از مهمترین دغدغههای فعالان این صنعت دانست و گفت در برخی روزها قیمت زعفران تا ۳۰ میلیون تومان نوسان داشته که برنامهریزی تولید و صادرات را با مشکل روبهرو کرده است.
وی همچنین کمبود نیروی انسانی در فصل برداشت را از دیگر چالشهای این صنعت عنوان کرد و افزود: برداشت گل زعفران کاری بسیار حساس، زمانبر و تخصصی است و با وجود استفاده از نیروی کار اتباع، همچنان کمبود نیروی انسانی وجود دارد.
به گفته وی، مجموعه نوژن در فصل برداشت با حدود ۳۰۰ نفر همکاری میکند و بخشی از فعالیتهای خود را نیز از طریق برونسپاری انجام میدهد.
آینده زعفران؛ عبور از صادرات خام به محصولات فرآوریشده
نوشمهر گفت: آینده صنعت زعفران ایران تنها در افزایش تولید خلاصه نمیشود، بلکه باید به سمت ایجاد ارزش افزوده حرکت کرد.
وی با اشاره به برنامههای این مجموعه برای تولید فرآوردههای مبتنی بر زعفران از جمله عصارهها، نوشیدنیها و محصولات غذایی، ادامه داد: توسعه این محصولات میتواند سهم ایران را از بازار جهانی افزایش دهد.
او همچنین از برنامهریزی برای گسترش بازارهای صادراتی، ایجاد شبکههای فروش در خارج از کشور، توسعه خطوط فرآوری و تقویت بستهبندی خبر داد و اظهار امیدواری کرد طی پنج سال آینده، «زعفران نوژن» به یکی از برندهای شناختهشده زعفران ایرانی در بازارهای جهانی تبدیل شود.
برندسازی؛ حلقه مفقوده اقتصاد طلای سرخ
آنچه از سخنان این فعال اقتصادی برمیآید، این است که بزرگترین چالش امروز زعفران ایران نه تولید، بلکه تجارت است. ایران همچنان تولیدکننده اصلی جهان به شمار میرود، اما تا زمانی که بخش قابل توجهی از محصول به صورت خام یا قاچاق از کشور خارج شود، سهم اصلی سود نصیب واسطهها خواهد شد.
کارشناسان نیز معتقدند توسعه صنایع فرآوری، حمایت از برندهای صادراتی، مقابله با قاچاق، اصلاح ساختارهای نظارتی و سرمایهگذاری در بازاریابی بینالمللی میتواند جایگاه واقعی زعفران ایران را در اقتصاد جهانی احیا کند؛ جایگاهی که شایسته محصولی است که قرنها با نام ایران شناخته شده، اما امروز در بسیاری از بازارهای جهان با نام کشورهای دیگر به فروش میرسد.
