دیپلماسی میراثی برای نجات شناسنامه معماری ایران؛
پای یونسکو به پرونده متروی مسجد جامع باز شد؛ از «بالشتکهای ضدلرزش» تا شرط استحکامبخش بنا
مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان از دعوت کارشناسان یونسکو برای بررسی طرح عبور مترو از جوار مسجد جامع عتیق خبر داد. در این طرح که با استفاده از بالشتکهای جذب لرزش دانشگاه علم و صنعت تدوین شده، استحکامبخش بنا و راستیآزمایی فنی، پیششرطهای اصلی برای صدور مجوز نهایی عبور قطار شهری اعلام شده است.
سرنوشت خط ۲ متروی اصفهان در ایستگاه مسجد جامع عتیق، اکنون به تایید نهایی کارشناسان بینالمللی یونسکو گره خورده است. پس از سالها کشوقوس میان مدیران شهری و فعالان میراث فرهنگی، امیر کرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی استان، از دعوت رسمی نمایندگان یونسکو برای بازدید میدانی و راستیآزمایی طرحهای لرزهنگاری خبر داد. در حالی که شهرداری اصفهان به دنبال اجرای ریل در عمق ۲۵ متری با استفاده از تکنولوژی مدرن بالشتکهای لرزهگیر است، سایه سنگین «رطوبت مزمن» و «پوسیدگی ملاتها» در جدارههای این اثر جهانی، نگرانیها را دوچندان کرده است. این گزارش به بررسی ابعاد فنی صیانت از میراث جهانی در برابر لرزشهای زیرزمینی میپردازد.
تکنولوژی ضدلرزش؛ رویای دانشگاهی یا واقعیت مهندسی؟
امیر کرمزاده در نشست خبری «عمارت هنر و پیشه»، از طرح پیشنهادی دانشگاه علم و صنعت برای کاهش ارتعاشات مترو پرده برداشت. در این طرح، تعبیه بالشتکهای پلیمری و لاستیکی در زیر خطوط ریل پیشبینی شده است که وظیفه جذب لرزشهای ناشی از حرکت قطار و جلوگیری از انتقال آن به سازههای پیرامونی را بر عهده دارند. با این حال، مدیرکل میراث فرهنگی تأکید کرد که این طرح تنها در صورتی پذیرفتنی است که مشاوران منتخب وزارتخانه و نمایندگان یونسکو، انطباق آن با استانداردهای روز دنیا را تایید کنند.
دغدغه اصلی کارشناسان این است که حتی لرزشهای بسیار ضعیف (Micro-vibrations) در درازمدت میتواند به بافتهای فرسوده آجر و ملاتهای ساروجی که از پیش بر اثر رطوبت پوک شدهاند، آسیبهای جبرانناپذیری وارد کند. به همین دلیل، طبق دستور استاندار، هرگونه توافق منوط به «ضریب خطای صفر» در طرحهای شبیهسازی شده است.
بحران دوگانه؛ رطوبت نفوذی و لرزشهای احتمالی
یکی از جدیترین چالشهای مطرح شده، وضعیت فعلی سلامت سازه مسجد جامع است. نم و رطوبت که در هفتههای اخیر با ترکیدگی لولههای آب در معابر پیرامونی تشدید شده، ملات بین آجرها را دچار فرسودگی عمیق کرده است. کرمزاده در پاسخ به راهبرد میراث فرهنگی برای مقابله با این وضعیت گفت: «پیششرط ما برای هرگونه فعالیت عمرانی در جوار مسجد، اجرای عملیات استحکامبخشی کالبدی بنا است.»
مسیری که شهرداری برای خط ۲ در نظر گرفته، از زیر میدان امام علی (ع) و خیابان علامه مجلسی میگذرد. اگرچه اجرای تونل در عمق ۲۵ متری احتمال برخورد با لایههای باستانی را به حداقل میرساند، اما عبور از «حریم اثر جهانی» طبق پروتکلهای یونسکو، نیازمند پایشهای دقیق صوتی و لرزهای است که کارشناسان بینالمللی در سفر پیشروی خود آن را بررسی خواهند کرد.
بررسی متغیرهای تاثیرگذار در طرح عبور مترو از حریم مسجد جامع
| فاکتور مخاطرهآمیز | راهکار | مرجع تاییدکننده |
| لرزشهای مکانیکی قطار | نصب بالشتکهای ضدلرزش زیر ریل |
نمایندگان یونسکو و مشاوران ملی |
| فرسودگی ملات و آجرها | استحکامبخشی پیشدستانه |
ادارهکل میراث فرهنگی اصفهان |
| رطوبت و نشتیهای پنهان | اصلاح شبکه آب و اسکن زمین |
ستاد مدیریت بحران و آبوفاضلاب |
نظارت مستمر؛ شرط موافقت میراث فرهنگی
رویکرد نهایی مدیریت استان بر این است که حضور مشاوران میراث فرهنگی در حین اجرای طرح دائمی باشد. مسجد جامع اصفهان که در سال ۲۰۱۲ به ثبت جهانی رسیده، به دلیل تنوع سبکهای معماری از قرن دوم تا چهاردهم هجری، دایرهالمعارفی بیبدیل است که هرگونه لغزش مهندسی در جوار آن میتواند منجر به قرارگیری این اثر در «فهرست میراث در خطر» یونسکو شود.
کرمزاده تأکید کرد که میراث فرهنگی به دنبال سد راه توسعه شهری نیست، اما توسعه نباید به قیمت قربانی کردن شناسنامه تمدنی اصفهان تمام شود. دعوت از یونسکو گامی شفاف برای پایان دادن به شایعات و دستیابی به یک اجماع علمی میان مهندسان مترو و معماران مرمت است.