رسوخ رطوبت بیمسئولیتی در جان مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع عتیق اصفهان، موزه زنده معماری ایران و یکی از کهنترین آثار ثبتشده جهانی، این روزها نه با تهدیدی ناگهانی بلکه با زخمی قدیمی دستوپنجه نرم میکند؛ زخمی به نام «رطوبت». زخمی که نه یکشبه ایجاد شده و نه بیهشدار بوده، اما حالا به مرحلهای رسیده که ترکهای آن بر پیکره شبستانها و گنبدهای تاریخی بهوضوح دیده میشود.
مسجد جامع عتیق اصفهان، موزه زنده معماری ایران و یکی از کهنترین آثار ثبتشده جهانی، این روزها نه با تهدیدی ناگهانی بلکه با زخمی قدیمی دستوپنجه نرم میکند؛ زخمی به نام «رطوبت». زخمی که نه یکشبه ایجاد شده و نه بیهشدار بوده، اما حالا به مرحلهای رسیده که ترکهای آن بر پیکره شبستانها و گنبدهای تاریخی بهوضوح دیده میشود.
آنچه امروز درباره نمزدگی و نشست بخشهایی از مسجد جامع اصفهان میشنویم، نتیجه یک اتفاق دفعی یا حادثه غیرقابل پیشبینی نیست. اسناد، اظهارات و مکاتبات رسمی نشان میدهد که دستکم از ماهها قبل، افزایش رطوبت بهصورت تصاعدی در محدوده مسجد مشاهده شده و بارها از سوی متولیان میراثفرهنگی به دستگاههای خدماترسان هشدار داده شده است. با این حال، پاسخهای اولیه، یا منکر وجود نشتی بوده یا مسئله را کماهمیت جلوه دادهاند؛ تا آنجا که نهایتاً همان نقاط «بیمشکل»، دچار شکستگی و نشت فعال آب شدهاند. تناقض در اظهارات، یکی از نگرانکنندهترین ابعاد این ماجراست.
از یکسو، مسئولان فنی آبوفاضلاب هرگونه ارتباط شبکه فرسوده با رطوبت مسجد را رد میکنند و از سوی دیگر، معاون میراثفرهنگی استان صراحتاً از کشف چندین نشتی فعال در جریان تعویض لولهها سخن میگوید؛ نشتیهایی که به گفته او، اگر شناسایی نمیشدند، میتوانستند بخشهای بیشتری از این بنای ۱۳۰۰ ساله را در معرض آسیب جدی قرار دهند. پرسش روشن است: اگر نشتی وجود نداشته، این حجم از آب از کجا به جان مسجد رسوخ کرده است؟! مسئله فقط یک یا چند لوله پوسیده نیست. مسجد جامع اصفهان قربانی سالها نگاه جزیرهای، نبود پایش مستمر و فقدان مدیریت یکپارچه در مواجهه با میراث تاریخی شده است.
اختلاف سطح کوچههای اطراف، فرسودگی شبکههای زیرساختی، سرویسهای بهداشتی قدیمی، ناکارآمدی زهکشها و تأخیر در اصلاح شیببندی، همگی عواملی هستند که سالها روی هم انباشته شدهاند و امروز خود را به شکل نشست سازه و ترکهای نگرانکننده نشان میدهند. ورود ستاد مدیریت بحران استانداری و تشکیل جلسات مشترک، هرچند در این مرحله اقدامی ضروری است، اما نباید بهعنوان نقطه پایان یا دستاویزی برای رفع مسئولیت گذشته تلقی شود.
سؤال اصلی افکار عمومی این است که چرا بنایی با این درجه از اهمیت جهانی، فاقد سامانه پایش دائمی رطوبت بوده؟ چرا هشدارهای کارشناسان مرمت و مدیران پایگاه جهانی مسجد، پیش از رسیدن بحران به مرحله نشست سازه، جدی گرفته نشده است؟ مهمتر از اینها، مسئولیت این تعللها بر عهده کدام نهاد است؟
مسجد جامع عتیق فقط یک بنای مذهبی یا تاریخی نیست؛ شناسنامه معماری ایران و بخشی از اعتبار جهانی اصفهان است. حفاظت از چنین اثری، نه با واکنشهای مقطعی و نه با تکذیبهای رسانهای، بلکه با برنامهریزی بلندمدت، تأمین تجهیزات تخصصی، تقویت مدیریت بحران میراث و پاسخگویی شفاف دستگاهها ممکن است. امروز شاید نشتیها کنترل شده باشند، اما اگر رطوبت سهلانگاری و فقدان مسئولیتپذیری خشک نشود، فردا باید نگران ترکهایی عمیقتر از دیوارهای مسجد باشیم؛ ترکهایی در اعتماد عمومی به متولیان میراثفرهنگی.
مسجد جامع اصفهان بیش از هزار سال ایستاده است؛ پرسش اینجاست که آیا مدیریت امروز، تاب نگهداشتن آن را دارد؟
