چالشهای زمستان جمعیتی و ورود به سالمندی
اگرچه کاهش باروری از دستاوردهای دنیای مدرن است، اما نیروی انسانی از مهمترین منابع هر کشور محسوب میشود، برنامهریزی صحیح و اصولی و ایجاد منابع و بسترهای مناسب برای استفاده بهینه از منابع انسانی و جمعیت میتواند، موجبات توسعه را فراهم و بهترین فرصت برای بهرهگیری از منابع انسانی را مهیا کند.
به گزارش خبرنگار ایمنا، ایران در سه دهه گذشته تحولات چشمگیر جمعیتی را تجربه کرده است، تحولاتی که شاید متأثر از برنامهریزی و تصمیمگیریهایی بود که جمعیت ایران را دچار تحول کرد، تحولی که باید در بستر طولانی زمان شکل میگرفت ولی در ایران این تحولات خیلی سریع اتفاق افتاد. تحولات جمعیت میتواند منشأ چالشهای فراوانی برای دولت و کشور قلمداد شود، اما درعینحال، با برنامهریزی صحیح و بهموقع میتوان از ساختار و ویژگیهای موجود جمعیت برای بهبود وضعیت آینده کشور استفاده کرد.
اگرچه ایران اکنون در شرایط پنجره جمعیتی (جمعیت جوان) قرار دارد و بهعنوان فرصتی طلایی باید از آن استفاده شود، اما از هماکنون باید به فکر پیری و زمستان جمعیتی و ورود به میانسالی جمعیت بود و سیاستهای جمعیتی را جدی گرفت تا ضمن استفاده از جمعیت جوان کشور بهعنوان یک پنجره و فرصت برای زمان میانسالی جمعیت هم برنامهریزی مناسب انجام شود.
رتبه باروری ایران بیانگر سرعت و روند کاهشی
باروری در ایران نیز همگام با سایر کشورها روند نزولی داشته است. رتبه باروری ایران در بین کشورها بیانگر سرعت و روند کاهشی باروری است، در سال ۲۰۱۴ ایران باروری کل ۱، ۸ و رتبه ۱۴۶ را در بین ۲۲۴ کشور را داشت درحالیکه در سال ۱۹۰۷ باروری کل ۶، ۴ و رتبه آن زمان ایران هم ۷۰ بود.
کاهش یکباره میزان موالید از دستاوردهای دنیای مدرن است، اما شاید بتوان گفت که تغییرات اقتصادی در زندگی خانوارها مهمترین عامل تشویق به نداشتن فرزند میتواند، باشد. دلایلی زیادی در کاهش جمعیت دخیل است که از آن جمله میتوان به تأخیر افتادن ازدواج، زیادشدن طلاق، به تعویق افتادن باروری، مسائل آموزشی و تبلیغاتی برای داشتن خانواده کوچک و رفاه بیشتر و گرایش مادی برای نداشتن فرزند ازجمله این موارد است.
ابلاغ سیاستهای کلی و استفاده از جمعیت بهعنوان یک فرصت
در سیام اردیبهشت ۱۳۹۳ سیاستهای کلی جمعیت از سوی مقام معظم رهبری در ۱۴ بند ابلاغ شد و این روزبه نام روز ملی جمعیت نامگذاری شد. به دنبال این دوراندیشی برای استفاده از جمعیت بهعنوان یک فرصت پیشرو یک ضرورت اجتنابناپذیر است که تمام دستگاههای ذیربط با مقوله جمعیت و همچنین تمام دستاندرکاران و تصمیمگیران نظام برای استفاده از پتانسیل نیروی انسانی که بهعنوان بزرگترین توانمندی برای توسعه مطرح است، برنامهریزی و دوراندیشیهای لازم را داشته باشند تا با بهرهگیری از این فرصت کشور را بهسوی توسعه سوق دهند.
اسحاق جهانگیری معاون اول رئیسجمهور وقت در نامههایی جداگانه که به پنج وزارتخانه و دو معاونت رئیسجمهور ابلاغ کرد، ضمن اشاره به سیاستهای مرتبط با هر دستگاه، از آنان خواست در صورت نیاز ضمن جلب همکاری و مشارکت دستگاههای دیگر، برنامهها، اقدامات و پیشنهادهای خود را بهصورت دقیق، شفاف، با زمانبندی و شاخصهای ارزیابی برای اجرایی کردن سیاستها تهیه و احصاء نمایند.
وی همچنین در این ابلاغیهها از هفتدستگاه اجرایی (وزرای کشور، آموزشوپرورش، فرهنگ و ارشاد اسلامی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی، بهداشت درمان و آموزش پزشکی، معاونان برنامهریزی و نظارت راهبردی معاون اجرایی رئیسجمهور) خواست چنانچه در تهیه برنامهها و یا انجام اقدامات، هر دستگاه نیاز به وضع بخشنامه، مقررات و یا قوانین داشته باشد، پیشنهاد لازم تهیه و ارائه شود.
باروری کمتر از سطح جانشینی، مهمترین دلیل کاهش جمعیت
با وجود اینکه ارتقای سطح سلامت و کاهش مرگو میر عامل مؤثری در رشد جمعیت و پدیده پیری جمعیت دارد، مهمترین عامل محرکه رشد جمعیت باروری است. از طرفی سطح باروری پایین یعنی سطح باروری کمتر از سطح جانشینی، مهمترین دلیل انقباض جمعیتی و کاهش جمعیت محسوب میشود؛ بنابراین در امر مدیریت جمعیت توجه به شاخصهای باروری از اهمیت بسزایی برخوردار است.
یکی از شاخصهای مهم باروری «میزان باروی کلی» هست. که آن عبارت است از موالید زنده یک زن در طول دوره باروری خود بهشرط آنکه تا پایان دوره باروریاش تحت تأثیر میزانهای باروری اختصاصی سنی جاری قرار گیرد. این شاخص متأثر از دو عامل مرگومیر و نیز نسبت جنسی است. سطح باروری جانشینی حدی است که جمعیت بتواند در نسلهای بعدی خودش را جایگزین کند و در طول زمان همواره حجم ثابتی داشته باشد. بر این اساس در کشورهای توسعهیافته سطح جانشینی جمعیت را ۲.۱ درنظر میگیرند.
البته در شرایطی که میزان مرگومیر بالا باشد، سطح باروری جانشینی بیش از این مقدار خواهد شد. در این دستهبندی سطح باروری خیلی پایین را ۱.۳ و کمتر تعریف کردهاند. از پیامدهای افت میزان باروری به کمتر از سطح جایگزینی در درازمدت کاهش رشد جمعیت و درپی آن افت حجم جمعیت و از طرفی پیری جمعیت و افزایش نسبت وابستگی و انقراض جمعیت است. پدیده پیری زمانی رخ میدهد که سهم سالمندان از جمعیت بیش از ۶۵ سال روبه افزایش رود.
میزان باروی کل در سراسر دنیا ۲.۵ است
در حال حاضر میزان باروی کل در سراسر دنیا ۵/۲ است. بالاترین رقم آن مربوط به کشور نیجر با سطح باروری کلی ۶/۷ است. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای دنیا همچون چین، بوسنی و هرزگوین، سنگاپور، جمهوری کره و پرتقال سطح باروری کلی در سطح خیلی پایین TFR