واکاوی جایگاه «نصف جهان» در ترازوی میراث جهانی یونسکو؛
اصفهان؛ پایتخت میراث جهانی ایران در محاصره سکوت| چرا روند ثبت آثار جهانی در قلب صفویه متوقف شد؟
اصفهان با ۳ اثر ثبت جهانی (نقشجهان، مسجد جامع و چهلستون)، پیشتاز میراث فرهنگی ایران است. با این حال، علیرغم پتانسیل ۲۲ هزار اثر ملی، روند ثبت جهانی اصفهان از سال ۲۰۱۲ متوقف شده است. این گزارش به مقایسه تطبیقی اصفهان با شهرهایی چون رم، استانبول و کیوتو میپردازد.
اصفهان، نگین درخشان معماری شرق، با میزبانی از سه اثر منحصربهفرد در فهرست میراث جهانی یونسکو، نه تنها هویت ملی ایران، بلکه بخشی از تاریخ تمدن بشری را در خود جای داده است. اگرچه این کلانشهر تاریخی در مقایسه با سایر شهرهای ایران پیشتاز است، اما تحلیلهای آماری سال ۲۰۲۶ نشاندهنده یک ایستایی نگرانکننده در دیپلماسی میراثی این شهر در برابر رقبای جهانی همچون استانبول و رم است. در حالی که اصفهان با بیش از ۲۲ هزار اثر ثبتملی، تراکم بینظیری از تاریخ را در اختیار دارد، چالشهایی نظیر کمبود بودجه مرمت، توسعه ناپایدار شهری و موانع بینالمللی، ثبت آثار جدیدی چون پلهای تاریخی و محله جلفا را در هالهای از ابهام قرار داده است. در این گزارش، ترازنامه میراثی اصفهان را در ابعاد ملی و جهانی بررسی میکنیم.
میراث ملموس و ناملموس اصفهان؛ موزهای به وسعت یک شهر
اصفهان در حال حاضر دارای سه سایت اصلی در فهرست میراث ملموس جهانی است که هر یک نقطه عطفی در تاریخ هنر محسوب میشوند:
۱. میدان نقشجهان (ثبت ۱۹۷۹): به عنوان چهارمین سایت جهانی ایران و شاهکار طراحی شهری جهان که نماد همزیستی قدرت سیاسی، مذهبی و اقتصادی در دوره صفویه است.
۲. باغ چهلستون (ثبت ۲۰۱۱): بخشی از پرونده زنجیرهای «باغهای ایرانی» که تجسم بهشت بر روی زمین و اوج ظرافت مینیاتور و آینهکاری صفوی است.
۳. مسجد جامع عتیق (ثبت ۲۰۱۲): دایرهالمعارف ۱۲ قرن معماری اسلامی که تکامل سبکهای مختلف از سلجوقی تا صفوی را در چهار ایوان خود جای داده است.
علاوه بر این موارد ملموس، اصفهان در حوزه میراث ناملموس نیز با ۹ عنوان از جمله «نگارگری ایرانی» و «موسیقی سنتی» پیوندی ناگسستنی با یونسکو دارد. با این حال، تراکم بالای آثار در شعاع ۱۰ کیلومتری، اصفهان را با چالشهای حفاظتی جدی در سال ۲۰۲۶ مواجه کرده است.
مقایسه جایگاه میراثی اصفهان با قطبهای تاریخی ایران
| نام شهر | تعداد سایت | سایتهای شاخص | سال ثبت | تراکم |
| اصفهان | ۳ | نقشجهان، مسجد جامع، چهلستون |
۱۹۷۹ - ۲۰۱۲ | بسیار بالا |
| شیراز | ۲ | تختجمشید، پاسارگاد |
۱۹۷۹ - ۲۰۰۴ | متوسط |
| یزد | ۲ | بافت تاریخی یزد، قناتهای ایرانی |
۲۰۱۶ - ۲۰۱۷ | متوسط |
| تبریز | ۱ | بازار تاریخی تبریز |
۲۰۱۰ | پایین |
| بم | ۱ | ارگ تاریخی بم |
۲۰۰۴ | پایین |
اصفهان در ترازوی جهانی؛ عقبماندگی از کیوتو و رقابت با رم
در مقایسه بینالمللی، اصفهان با ۳ سایت جهانی در رده شهرهای با پتانسیل بالا اما بهرهوری متوسط قرار میگیرد. در حالی که شهرهایی مثل کیوتو با ۱۷ سایت یا رم با ۸ سایت، در صدر فهرست قرار دارند، اصفهان مشابه آتن (۳ سایت) عمل کرده است. با این تفاوت که تراکم نسبی اصفهان (۱.۵ سایت به ازای هر میلیون نفر جمعیت) از شهری مثل رم بالاتر است، اما در حوزه برندینگ و جذب بودجههای بینالمللی فرسنگها فاصله دارد.
اصفهان در میان شهرهای تاریخی جهان
| نام شهر | تعداد سایت |
دوره تاریخی |
جمعیت (میلیون ) |
دیپلماسی |
| کیوتو (ژاپن) |
۱۷ | بودایی سامورایی |
۱.۴ | بسیار فعال |
| رم (ایتالیا) |
۸ | روم باستان باروک |
۲.۸ | عالی |
| پاریس (فرانسه) |
۵ | رنسانس مدرن |
۲.۱ | بسیار فعال |
| استانبول (ترکیه) |
۴ | بیزانس عثمانی |
۱۵.۵ | رو به رشد |
| اصفهان (ایران) |
۳ | صفویه سلجوقی |
۲.۲ | راکد (۲۰۱۲ تا ۲۰۲۶) |
واکاوی روند ثبت آثار؛ دهه طلایی و دوران رکود
روند ثبت آثار اصفهان از سال ۱۹۷۹ با میدان نقشجهان آغاز شد. پس از یک دوره طولانی سکون، در ابتدای دهه ۲۰۱۰ میلادی با ثبت چهلستون و مسجد جامع، جهش بزرگی رخ داد. اما از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۶، هیچ اثر جدیدی از اصفهان به فهرست جهانی راه نیافته است.
این در حالی است که رقیب منطقهای اصفهان، یعنی استانبول، با لابیگری قوی در شورای یونسکو و بودجه ۱۵ میلیارد دلاری گردشگری، موفق شد در سال ۲۰۲۴ دیوارهای تئودوسیوس را نیز ثبت کند و مجموع آثار خود را به عدد ۴ برساند. دلایل اصلی رکود اصفهان را میتوان در تحریمها، چالشهای بودجهای (مرمت تنها ۱۸۵۰ اثر از ۲۲ هزار اثر ملی) و مشکلات مربوط به حریم بناها جستوجو کرد.
چشمانداز آینده؛ ضرورت ثبت «مجموعه صفوی» به عنوان سایت واحد
برای خروج از رکود فعلی، کارشناسان پیشنهاد میدهند که اصفهان نیز مانند رم، به سمت ثبت پروندههای زنجیرهای برود. ثبت «مجموعه تاریخی صفوی اصفهان» شامل پلهای زایندهرود (سیوسهپل و خواجو)، محله جلفا و کاخ هشتبهشت به عنوان یک سایت واحد، میتواند جایگاه اصفهان را در یونسکو به شدت ارتقا دهد.
اصفهان در سال ۲۰۲۶ با چالشهایی نظیر فرونشست زمین و آلودگی هوا مواجه است که پایداری این بناهای جهانی را تهدید میکند. عبور از این بحران، نیازمند تغییر نگاه از «حفاظت نمایشی» به «حفاظت ساختاری» و احیای دیپلماسی میراثی برای معرفی دوباره نصفجهان به جهانیان است.