پایان محدودیتهای بازدید در میراث جهانی عصر صفوی؛
رونمایی از اسرار اتاق «چهارشنبهسوری»؛ درهای بسته کاخ چهلستون اصفهان به روی مردم باز شد
مدیر پایگاه جهانی کاخموزه چهلستون از بازگشایی کامل تمام بخشهای این مجموعه تاریخی خبر داد. بر این اساس، اتاق موسوم به «چهارشنبهسوری» که روایتگر آیین «ستی» و فتح قندهار است، به همراه موزه سنگ و یک توپ جنگی دوره صفوی، پس از ساماندهی در دسترس گردشگران قرار گرفت.
انتظار گردشگران و علاقهمندان به تاریخ اصفهان برای بازدید از نادیدههای یکی از باشکوهترین باغهای ایرانی به پایان رسید. مدیریت پایگاه جهانی کاخموزه چهلستون در خبری مهم اعلام کرد که تمامی موانع بازدید و بخشهای مسدود شده این مجموعه، از جمله فضاهای مرموز و بحثبرانگیز آن، بازگشایی شدهاند. این بازگشایی تنها یک رفع محدودیت ساده نیست؛ بلکه پردهبرداری از یک روایت تاریخی پیچیده در دل دیوارنگارههای عصر صفوی است که سالها پشت درهای بسته اتاق جنوب شرقی کاخ پنهان مانده بود. مصطفی هادیپور، مدیر این مجموعه، ضمن اعلام پایان عملیات ساماندهی، از نمایش عمومی اشیای تاریخی جدیدی خبر داده که پازل شکوه نظامی و هنری عصر شاهعباس دوم را تکمیل میکند.
پایان حبس تاریخ؛ از توپ جنگی تا موزه سنگ
بر اساس اظهارات مصطفی هادیپور، مدیر پایگاه جهانی کاخموزه چهلستون، سیاست جدید این مجموعه بر «شفافیت فضاها» و «نمایش حداکثری» استوار شده است. پیشازاین، بخشهایی از عمارت شامل اتاق ضلع جنوب شرقی، رواقها و موزه سنگ به دلایل مختلفی از جمله عملیات مرمتی یا حفاظتی از دسترس بازدیدکنندگان خارج بود. اکنون با اتمام فازهای ساماندهی، این فضاها به چرخه بازدید بازگشتهاند.
یکی از جذابترین بخشهای این بازگشایی، نمایش اشیای تاریخی با رویکرد «شیء محور» است. در همین راستا، یک توپ جنگی تاریخی متعلق به ارتش دوران صفوی که سالها در انبارهای تاریک مجموعه خاک میخورد، پس از طی مراحل پاکسازی و تثبیت، در فضای بیرونی جانمایی شده است تا نمادی از قدرت نظامی ایران در قرن یازدهم هجری باشد.
همزمان با این اقدامات، پروژههای زیرساختی مهمی نیز در این میراث جهانی اجرا شده است که در جدول زیر به آنها اشاره میشود:
| اقدام | جزئیات عملیات اجرایی |
| باغسازی | بهبود فضای سبز و الگوی کاشت باغ ایرانی |
| مرمت اضطراری |
دفع نم و ساماندهی رطوبت در فضاهای داخلی عمارت |
| موزهآرایی | ساماندهی و چیدمان مجدد موزه سنگ و رواقها |
رمزگشایی از اتاق «چهارشنبهسوری»؛ واقعیت چیست؟
مهمترین بخش این بازگشایی، دسترسی به اتاقی کوچک در جنوب شرقی کاخ است که سالهاست نام «اتاق چهارشنبهسوری» را یدک میکشد. وجود دیوارنگارهای با تصویر آتش در این اتاق، موجب شده بود تا در افواه عمومی و حتی برخی متون، آن را به آیین باستانی چهارشنبهسوری یا جشن سده نسبت دهند. اما بازگشایی این اتاق فرصتی را فراهم کرد تا پژوهشگران با استناد به متون دستاول تاریخی، هویت واقعی این نقاشی را فاش کنند.
واکاویهای دقیق در کتاب «قصص الخاقانی»، اثر ولیقلی بیک شاملو (مورخ رسمی دربار شاهعباس دوم)، نشان میدهد که این تصویر هیچ ارتباطی با جشنهای ایرانی ندارد؛ بلکه روایتی تراژیک و حماسی از فتح قندهار است. ماجرا به محاصره شهر قندهار توسط ارتش ایران بازمیگردد؛ جایی که یکی از درباریان امپراتوری گورکانی هند به نام «مطروداس» در حین محاصره میمیرد و همسرش تصمیم میگیرد طبق آیین هندوها موسوم به «ستی»، خود را همراه با جنازه همسرش در آتش بسوزاند.
پیشگویی پیروزی در میان شعلههای آتش
طبق باور هندیها در آن دوران، کسی که تن به آیین «ستی» میداد، در لحظات آخر صاحب کرامت میشد و پیشگوییهایش به حقیقت میپیوس. بر اساس روایت شاملو، فرستادگان ارتش ایران از این زن در میان آتش میپرسند که آیا کمکی از سوی امپراتور هند برای نجات قندهار میرسد؟ زن در پاسخ، شکست هندیها و پیروزی سپاه ایران را پیشگویی میکند و میگوید: «سپاه نصرتپناه قهرمان ایرانزمین بعد از چهل روز قلعه را متصرف میشوند».
این پیشگویی به واقعیت میپیوندد و شاهعباس دوم پس از فتح قندهار، به میمنت این پیروزی و برای ثبت این رویداد در تاریخ، دستور میدهد تا صحنه خودسوزی آن زن و پیشگوییاش را با تکنیک رنگروغن بر دیوارهای کاخ چهلستون جاودانه کنند. بنابراین، آنچه امروز بازدیدکنندگان در این اتاق میبینند، سندی تصویری از یک رویداد سیاسی-نظامی در مرزهای شرقی ایران است، نه یک جشن ملی.
تفاوت باور عمومی و واقعیت تاریخی این اتاق در جدول زیر خلاصه شده است:
| ویژگی | باور عمومی | واقعیت تاریخی |
| اتاق | اتاق چهارشنبهسوری |
اتاق آیین سَتی (فتح قندهار) |
| موضوع نقاشی |
جشن سده یا چهارشنبهسوری |
مراسم سوزاندن همسر یکی از سرداران هندی |
| دوره تاریخی |
نامشخص | دوره شاهعباس دوم صفوی |
| هدف اثر |
نمایش آیینهای ایرانی |
ثبت پیروزی بر گورکانیان و فتح قندهار |
تأثیر بازگشایی بر گردشگری فرهنگی اصفهان
مدیر پایگاه جهانی چهلستون تأکید کرده است که این اقدامات تنها شروعی برای پویایی بیشتر مجموعه است. تمرکز بر روایتگری صحیح اشیاء و فضاها، میتواند گردشگری اصفهان را از «بازدید سطحی» به «گردشگری فرهنگی و روایی» ارتقا دهد. نمایش توپ جنگی و بازگشایی موزه سنگ که حاوی کتیبهها و سنگابهای ارزشمند تاریخی است، مدتزمان ماندگاری گردشگر در مجموعه را افزایش داده و غنای محتوایی بازدید را تضمین میکند.
اکنون با برچیده شدن موانع، گردشگران میتوانند روایتی کامل از عصر صفوی را در چهلستون مرور کنند؛ از شکوه باغ ایرانی و تالار آیینه گرفته تا واقعیتهای جنگی و دیپلماسی که در پسِ نقاشیهای دیواری پنهان شدهاند.